17/08/2026
Đền thờ Thái phó Tấn Quốc công Nguyễn Cảnh Hoan – dấu tích kiến trúc Lê Trung Hưng bên dòng Lam
Tọa lạc tại Tràng Sơn, huyện Đô Lương, tỉnh Nghệ An, bên bờ sông Lam, Đền thờ Thái phó Tấn Quốc công Nguyễn Cảnh Hoan là một di tích gắn với lịch sử lâu đời của dòng họ Nguyễn Cảnh và vùng đất xứ Nghệ. Đây vừa là nơi tưởng niệm danh tướng Nguyễn Cảnh Hoan, vừa là trung tâm sinh hoạt văn hóa – tín ngưỡng của con cháu trong dòng họ và nhân dân địa phương.
Ngôi đền mang dấu ấn kiến trúc truyền thống thời Lê Trung Hưng, với bố cục đăng đối, mái ngói cổ, hệ khung gỗ, sân gạch, tường bao và các chi tiết trang trí rồng, mây, hoa lá, linh thú. Theo ký ức và tư liệu địa phương, phía trước đền trước đây có hai trụ biểu cao, đứng đối xứng, vừa tạo điểm nhấn kiến trúc vừa xác lập không gian linh thiêng trước khi bước vào khu thờ tự.
Trước năm 1990, khu đất phía trước đền còn rộng và ổn định hơn hiện nay. Sau nhiều năm chịu tác động của dòng chảy sông Lam, nền đất dần suy yếu, xảy ra sụt lở, làm thay đổi đáng kể cảnh quan phía trước đền. Trong quá trình đó, đôi trụ biểu cổ cũng bị hư hỏng và mất đi. Vì vậy, nếu phục dựng lại cảnh quan lịch sử, cần hình dung bờ sông khi ấy nằm xa hơn, khoảng đất trước đền rộng hơn và hai trụ biểu đứng cân xứng ở vị trí dẫn vào khu thờ tự.
Khoảng giai đoạn 1992–1994, theo thông tin gia đình và địa phương, Bộ trưởng Bộ Thủy lợi Nguyễn Cảnh Dinh đã quan tâm, chỉ đạo việc đắp đá và gia cố kè bờ nhằm hạn chế sạt lở, bảo vệ khu vực di tích. Ông Nguyễn Cảnh Dinh, quê Nghệ An, là cán bộ lâu năm trong ngành thủy lợi, từng giữ chức Bộ trưởng Bộ Thủy lợi từ năm 1981 đến năm 1995 và là hậu duệ của dòng họ Nguyễn Cảnh.
Việc xây kè đã góp phần giữ ổn định phần đất còn lại trước đền, nhưng cảnh quan sau đó không còn giống hoàn toàn với bố cục cổ. Vì vậy, đôi trụ biểu đã mất trở thành một dấu tích quan trọng trong ký ức về ngôi đền trước thời kỳ sạt lở.
Ngày nay, Đền thờ Thái phó Tấn Quốc công Nguyễn Cảnh Hoan vẫn là nơi gìn giữ truyền thống của dòng họ Nguyễn Cảnh. Lễ hội Thập niên sự lệ, được duy trì từ năm 1604, đã được Nhà nước công nhận là "Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia " vào năm 2024.
Việc phục dựng hình ảnh ngôi đền trước năm 1990, với khoảng đất rộng phía trước, đôi trụ biểu cổ và cảnh quan ven sông Lam, không chỉ giúp tái hiện một diện mạo kiến trúc đã mất mà còn kể lại câu chuyện về sự biến đổi của di tích qua thời gian: từ kiến tạo, sạt lở đến bảo tồn và gìn giữ cho các thế hệ sau.