16/05/2026
منشأ تشکل شهر کابل
کابل از جمله شهرهایی است که پیدایش و رشد آن را نمیتوان به یک عامل مجرد و واحد نسبت داد. این شهر تاریخی، همچون بسیاری از مراکز کهن تمدنی در باختر زمین، میانرودان، حوزه نیل و سند، در پیوند مستقیم با آب، خاک و اقلیم مناسب شکل گرفته است. نخستین هستههای کابل قدیمه در کنار دریای کابل و در یک موقعیت فزیکی مساعد (Site) پدید آمد و سپس عوامل سیاسی، مذهبی و اقتصادی به تدریج در گسترش و شکوفایی آن نقش تعیینکننده ایفا کردند.
آب و موقعیت فزیکی
در بررسیهای تاریخی، نخستین عنصر عینی در شکلگیری کابل، موجودیت دریای کابل است؛ رودی که در متون یونانی با نام «کوفن» یاد شده و در سرودهای ریگویدی از آن با عنوان «کوبها» نام برده شده است. این دادهها نشان میدهد که حوزه آبی کابل از دیرباز شناختهشده و دارای اهمیت تمدنی بوده است.
عنصر دوم، موقعیت بلند و استراتژیک شهر است که در منابع کهن از آن با نام «اورتسپانا» یا «اوردهستهانا» یاد شده؛ واژهای سانسکریتی به معنای «شهر بلند». این تعبیر با موقعیت کنونی بالاحصار کابل قابل انطباق است؛ جایی که به لحاظ سوقالجیشی و طبیعی، بر محیط پیرامون تسلط داشته و به احتمال قوی یکی از نخستین مراکز استقرار شهری در این حوزه به شمار میرفته است.
کابل در متون باستانی
بر بنیاد تحقیقات جنرال کننگهم، جغرافیهدانان باستان از جمله بطلیموس، کابل را با نامهای «کارورا» یا «کابورا» ثبت کرده و باشندگان آن را «کابولیتای» خواندهاند. چنین اشاراتی نشان میدهد که کابل در دورههای باستان، نه تنها یک محل مسکونی، بلکه واحد شناختهشده جغرافیایی و سیاسی بوده است.
شماری از مستشرقین نیز از شهر کهن کابل با عنوان «کاپیلا» یاد کردهاند و احتمال دادهاند که این نام در دوره شاهان کوشانی، به ویژه در زمان کنشکا، رواج یافته باشد. این دیدگاه، پیوند کابل را با یکی از دورههای مهم سیاسی و فرهنگی منطقه تقویت میکند.
روایتهای اسطورهای و فولکلوریک
در کنار دادههای تاریخی، روایتهای اسطورهای و مردمی نیز درباره نامگذاری کابل وجود دارد. برخی بر این باورند که نام کابل با فرزندان نوح (قابیل و کابولا/کابول) مرتبط است. در داستانهای رزمی زبان دری نیز واژه «کاول» مکرراً دیده میشود. از نگاه زبانشناسی اوستایی، تبدیل حرف «و» به «ب» امری معمول بوده و از این رو، احتمال تغییر «کاول» به «کابل» بعید نیست.
روایات فولکلوریک نیز حکایت میکند که کابل قدیمه به شکل جزیرهای کوچک در میان تالابی بزرگ قرار داشته است. برای عبور از این آبگیر، پلی از کاه ساخته شد و از ترکیب «کاه» و «پل»، واژه «کاهپل» یا «کاپل» به تدریج به «کابل» تغییر یافت. هرچند این روایت رنگ افسانه دارد، اما بازتابی از حافظه تاریخی مردم درباره وضعیت طبیعی گذشته این حوزه به شمار میرود.
واقعیت ژیولوژیکی حوزه کابل
از منظر زمینشناسی، حوزه کابل در گذشته یک حوضه بسته بوده که آبهای فراوان در آن جمع میشده است. بعدها این آبها از مسیر ماهیپر راه خروج یافته و تالاب بزرگ به تدریج خشک شده و بستر کنونی شهر کابل را پدید آورده است. این تحول طبیعی، زمینه گسترش سکونتگاههای انسانی را فراهم کرد و شهر در شکل امروزی خود توسعه یافت.
#سروشمهرنوشنیکزاد
منبع
عارض، غلامجیلانی. کابل دیروز، کابل امروز با فردای مبهم آن. کابل: ۱۳۷۷ هـ.ش.
21/10/2025
26/06/2025