08/09/2026
Silva Turdiu, kampionia e Dinamos që regjimi ia preu në mes karrierën
Historia e Silva Turdiut është një nga ato raste ku sporti shqiptar përplaset drejtpërdrejt me historinë politike të diktaturës. Para se emri i saj të lidhej me familjen e Mehmet Shehut, Silva ishte një volejbolliste e talentuar, pjesë e brezit të artë të Dinamos dhe një prej lojtareve më të spikatura të skuadrës së drejtuar nga Kreshnik Tartari.
Ishte vetëm 20 vjeçe kur jeta e saj mori një kthesë të dhunshme: fejesa me Skënder Shehun, djalin e ish-kryeministrit Mehmet Shehu, u prish brenda pak javësh. Pas saj erdhën hetimet, largimi nga sporti, goditja e familjes dhe ndërprerja e studimeve. Një karrierë sportive që sapo kishte hyrë në fazën e saj më premtuese u ndërpre jo për arsye sportive, por për shkak të biografisë familjare dhe luftës politike brenda kupolës së regjimit.
Vajza e një familjeje intelektuale
Silva Turdiu lindi në vitin 1961, në një familje të njohur intelektuale të Tiranës. Babai i saj, Qazim Turdiu, ishte profesor i matematikës dhe figurë e respektuar në botën akademike. Nëna e Silvës kishte lidhje familjare me Arshi Pipën, shkrimtarin dhe studiuesin e njohur shqiptar që ishte arratisur në Shtetet e Bashkuara.
Pikërisht kjo prejardhje familjare do të bëhej më vonë një nga problemet kryesore të saj në sytë e regjimit.
Dokumentet e kohës, të cituara në materialet mbi hetimin e çështjes së familjes "Shehu", e përshkruanin Silvën në terma shumë pozitivë: vajzë e shkëlqyer, studente e dalluar në Fakultetin Ekonomik dhe volejbolliste e shkëlqyer e Dinamos.
Edhe për babanë e saj, dokumentet e Sigurimit pranonin aftësitë profesionale dhe reputacionin e mirë. Problemi që regjimi gjente ishte lidhja familjare me Arshi Pipën dhe të afërm të tjerë të arratisur.
Pra, kontradikta ishte e madhe: në aspektin personal dhe profesional Silva vlerësohej, por biografia familjare e bënte të papranueshme për një familje në majën e pushtetit.
Një talent i madh i Dinamos
Silva u mor me volejboll që në moshë të re dhe talenti i saj u vu në dukje nga trajneri Kreshnik Tartari, një prej figurave më të rëndësishme të volejbollit shqiptar.
Tartari e mori nën drejtimin e tij kur Silva ishte rreth 15 vjeçe dhe e stërviti për rreth pesë vjet. Ai do ta kujtonte më vonë si një nga vajzat më të talentuara të skuadrës.
Dhe nuk bëhet fjalë thjesht për një kujtim nostalgjik. Arkivi Qendror Shtetëror i Filmit ruan pamje të Dinamos së femrave në dokumentarin “Drejt mjeshtërisë”, realizuar në vitin 1979. Në material shfaqen stërvitjet dhe ndeshjet e ekipit të Dinamos, ndërsa Silva Turdiu është e dokumentuar duke u stërvitur dhe duke ndjekur shkollën. Në të njëjtin material shfaqen edhe emra të rëndësishëm të brezit të saj, si Ela Tase, Mimoza Ibrahimi, Fatmira Podgorica, Donika Dreni e të tjera.
Kjo është e rëndësishme sepse tregon se Silva nuk është bërë e njohur për shkak të historisë me familjen Shehu. Ajo ishte pjesë e një skuadre elitare shumë përpara se emri i saj të hynte në kronikën politike të Shqipërisë.
Këtë e ka theksuar vazhdimisht edhe Kreshnik Tartari: “Silva nuk u bë e famshme nga lidhja me djalin e Mehmet Shehut, ajo ishte një kampione e madhe”.
Dinamo e asaj periudhe ishte një nga skuadrat më të forta të volejbollit shqiptar. Brezi ku bënte pjesë Silva do të lidhej me një nga periudhat më të suksesshme të volejbollit të femrave në vend.
Studentja e shkëlqyer, që donte të bëhej mjeke
Paralelisht me sportin, Silva ishte studente në Fakultetin Ekonomik të Universitetit të Tiranës.
Burimet e kohës dhe dëshmitë e familjarëve e përshkruajnë si nxënëse dhe studente shumë të mirë. Në fakt, sipas vëllait të saj, Parid Turdiu, dëshira e Silvës ishte të bëhej mjeke.
Ajo kishte kryer tri vite studime në Ekonomik kur jeta e saj akademike u ndërpre për shkak të problemeve politike. Më vonë, pas ndryshimit të sistemit, ajo do të rikthehej te arsimi, por në një tjetër drejtim.
Kështu, në moshën 20-vjeçare ishte një vajzë me tri perspektiva të forta: sportin, universitetin dhe një të ardhme profesionale që sapo po ndërtohej. Por viti 1981 do t'i ndryshonte të gjitha.
Si nisi lidhja me Skënder Shehun
Në fund të vitit 1980, Skënder Shehu, djali i Mehmet Shehut, e kishte parë Silvën dhe ishte përpjekur të krijonte kontakt me të.
Në dëshminë që Silva dha më vonë gjatë hetimit të çështjes së Kadri Hazbiut, ajo tregoi se rreth 30 ose 31 dhjetorit 1980, duke u kthyer në shtëpi pas stërvitjes, Skënderi e kishte ndaluar për të folur me të. Ajo fillimisht i ishte përgjigjur se nuk e njihte dhe nuk kishte çfarë të bisedonte me të.
Më pas rrugët e tyre do të kryqëzoheshin gjithnjë e më shumë.
Në fillim të vitit 1981, gjatë një ndeshjeje të Dinamos në Shverin, në Gjermaninë Lindore, Skënder Shehu, i cili studionte në Suedi, u shfaq për të ndjekur ndeshjen. Këtë fakt e ka dëshmuar edhe Kreshnik Tartari në procesverbalin e marrjes së tij në pyetje më 29 dhjetor 1982.
Sipas dëshmisë së Tartarit, më vonë Skënderi dërgoi edhe fotografi të Silvës nga ndeshja në Shverin. Në muajt pasues ai nisi të shfaqej në ndeshjet e Dinamos.
Nga lidhja në fejesë
Në verën e vitit 1981, lidhja mori një tjetër dimension. Skënder Shehu kërkoi të martohej me Silvën. Familja Turdiu, megjithëse e dinte se lidhja me familjen e kryeministrit mund të kishte pasoja, pranoi ta diskutonte martesën.
Më 31 gusht 1981, sipas dëshmisë së Silvës, familja e saj ra dakord dhe Qazim Turdiu priti Skënder Shehun në shtëpi. Babai i Silvës i shpjegoi hapur problemet e biografisë së familjes së tij dhe i kërkoi Skënderit t'ua bënte të qartë këto gjëra edhe prindërve të tij. Skënderi, sipas dëshmisë, ishte në dijeni të tyre.
Silva shkoi më pas në shtëpinë e familjes Shehu dhe u takua me Mehmet dhe Fiqret Shehun. Në atë moment, gjithçka dukej se po shkonte drejt një martese. Fejesa u zyrtarizua më 1 shtator 1981.
Dhe vetëm dy ditë më vonë, më 3 shtator, Enver Hoxha dhe Nexhmije Hoxha vizituan familjen Shehu dhe uruan për fejesën. Kjo vizitë, e cila në pamje të parë dukej si një miratim i lidhjes, do të merrte një kuptim krejt tjetër pas zhvillimeve që pasuan.
Kur fejesa u kthye në problem politik
Pikërisht këtu fillon pjesa më e errët e historisë. Sipas dëshmisë së Silvës, pas kthimit nga një turne sportiv në Greqi, në shtator 1981, Skënderi e thirri në shtëpinë e Ali Çenos dhe i komunikoi se fejesa duhej të prishej.
Arsyeja që i dha ishte se Enver Hoxha kishte kërkuar prishjen e fejesës për shkak të biografisë së familjes Turdiu. Skënder Shehu ka dhënë edhe ai më vonë versionin e tij për ngjarjen, duke e lidhur prishjen e fejesës me ndërhyrjen e Enver Hoxhës dhe problemet e biografisë së Silvës.
Në thelb, problemi ishte se Silva ishte pjesë e një familjeje ku regjimi kishte evidentuar lidhje me persona të arratisur jashtë vendit, ndër ta Arshi P**a.
Ironia e madhe e historisë është se vetëm pak ditë më parë fejesa ishte uruar në shtëpinë e Mehmet Shehut nga vetë Enver Hoxha.
Më pas, e njëjta fejesë do të shndërrohej në një nga çështjet që rënduan mbi familjen Shehu.
Silva nuk ishte vetëm “e fejuara e Skënder Shehut”
Kjo është pika që shpesh humbet në rrëfimet e mëvonshme. Në shumë shkrime, historia e Silvës është reduktuar në lidhjen me djalin e Mehmet Shehut. Por për historinë sportive shqiptare kjo është e padrejtë.
Para fejesës, Silva ishte një prej volejbollisteve të talentuara të Dinamos. Ishte lojtare e një skuadre kampione, stërvitej nën drejtimin e Kreshnik Tartarit dhe ishte pjesë e një brezi që po përgatiste vazhdimësinë e volejbollit elitar shqiptar. Arkivat filmike të vitit 1979 e dëshmojnë atë në aktivitetin e përditshëm të skuadrës.
Madje Tartari e ka konsideruar historinë e Silvës një nga pengjet e karrierës së tij.
Sipas tij, në vitin 1981 iu ndërpre asaj jo vetëm karriera sportive, por edhe rruga akademike dhe një pjesë e rëndësishme e jetës.
Pas fejesës, hetuesia
Problemet nuk përfunduan me prishjen e fejesës. Silva u mor në pyetje nga organet e Sigurimit. Dëshmia e saj më e njohur është ajo e 27 dhjetorit 1982, kur u thirr në procesin ndaj Kadri Hazbiut.
Në atë kohë ajo ishte vetëm 21 vjeçe. Në procesverbalin e dëshmisë ajo përshkruhet si e lindur në vitin 1961, me arsim të lartë të papërfunduar dhe, në atë moment, punëtore në Kombinatin e Tekstileve “Stalin”.
Pra, brenda një kohe shumë të shkurtër, jeta e saj kishte ndryshuar në mënyrë dramatike: nga volejbolliste e Dinamos dhe studente universitare në punëtore fabrike dhe dëshmitare në një proces politik.
Në një tjetër periudhë hetimore ajo u thirr përsëri. Vëllai i saj Parid Turdiu ka treguar se familja e përjetoi me ankth edhe këtë thirrje, deri në pikën që ai e shoqëroi vetë Silvën për të mos i alarmuar prindërit.
Edhe Dinamo u bë pjesë e historisë
Pas prishjes së fejesës, situata preku edhe njerëzit rreth Silvës.
Kreshnik Tartari, trajneri i Dinamos, u përfshi në hetime dhe u mor në pyetje më 29 dhjetor 1982. Në dëshminë e tij ai foli për marrëdhënien e Skënderit me Silvën dhe për mënyrën se si kishte nisur interesi i tij për volejbollisten.
Materialet e publikuara nga procesi tregojnë se edhe trajneri dhe persona të tjerë rreth skuadrës u vunë nën presion për këtë histori. Një dëshmi e mëvonshme e Tahir Malos pretendonte se pas vdekjes së Mehmet Shehut ishte kërkuar edhe biografia e Kreshnik Tartarit dhe Skënder Pogonit, të cilët konsideroheshin persona që kishin ndihmuar në afrimin e Skënderit me Silvën.
Kjo tregon se fejesa nuk u trajtua nga regjimi si një çështje private mes dy të rinjve. Ajo u kthye në një çështje politike.
Goditja përfundimtare mbi jetën sportive
Pas gjithë kësaj historie, Silva u largua nga volejbolli. Kreshnik Tartari e ka përshkruar këtë si një nga episodet më të dhimbshme të karrierës së tij: një lojtare e re, në kulmin e zhvillimit, humbi mundësinë për të vazhduar rrugën që po ndërtonte.
Ajo nuk pati mundësinë të ndërtonte një karrierë të gjatë ndërkombëtare dhe nuk arriti të bëhej pjesë e Kombëtares së madhe shqiptare që do të merrte formë në vitet pasuese. Sipas Tartarit, Silva u shkëput nga sporti pikërisht në momentin kur brezi i saj po ngjitej drejt nivelit më të lartë.
Kjo është një nga tragjeditë sportive të historisë së volejbollit shqiptar: një lojtare u largua nga fusha jo sepse nuk kishte më nivel, por sepse sistemi politik e bëri të pamundur vazhdimin e saj.
1983, goditja mbi familjen dhe universitetin
Sipas rrëfimit të Parid Turdiut, familja u godit përsëri në fund të vitit 1983, në periudhën kur regjimi publikoi materialet e Enver Hoxhës kundër të ashtuquajturve “titistë”.
Silva ishte ndër personat që u goditën në arsim dhe sport. Vëllai i saj ka treguar se ajo u përjashtua nga universiteti dhe se familja u përball me pasoja të rënda.
Kjo shpjegon edhe më qartë se çfarë kishte ndodhur me vajzën që pak vite më parë dokumentet zyrtare e përshkruanin si studente të shkëlqyer dhe volejbolliste të shkëlqyer.
Jeta pas diktaturës
Historia e Silvës nuk përfundoi me rrëzimin e komunizmit. Përkundrazi, ajo arriti ta rindërtonte jetën. Sipas rrëfimit të vëllait të saj, pas viteve '90 ajo rifilloi rrugën e arsimimit dhe më vonë emigroi në Shtetet e Bashkuara. Atje studioi infermierinë dhe ndërtoi një karrierë të re profesionale. Sot jeton në New Jersey dhe ka dy vajza. Njëra prej tyre ka luajtur gjithashtu volejboll, duke vazhduar në njëfarë mënyre traditën sportive të së ëmës.
Është një përfundim domethënës për historinë e saj. Vajza që diktatura i ndërpreu sportin dhe universitetin arriti të ndërtojë një profesion të ri dhe një jetë familjare jashtë Shqipërisë.
Silva Turdiu në historinë e sportit shqiptar
Nëse historia e Silva Turdiut shihet vetëm përmes fejesës me Skënder Shehun, humbet thelbi. Ajo ishte para së gjithash një volejbolliste.
Një talent i zbuluar dhe i formuar nga Kreshnik Tartari. Një lojtare e Dinamos së artë të viteve '70-'80. Një sportiste që dokumentet e kohës e cilësonin si të shkëlqyer. Një studente e dalluar. Dhe një vajzë që, në moshën 20-vjeçare, u gjend në qendër të një prej krizave më të mëdha politike të Shqipërisë komuniste.
Fejesa me Skënder Shehun e bëri emrin e saj të njohur shumë përtej sportit. Por ironia e historisë është se pikërisht ajo fejesë i preu asaj rrugën sportive që mund ta kishte bërë një nga emrat më të rëndësishëm të volejbollit shqiptar.
Kreshnik Tartari, njeriu që e kishte stërvitur që nga adoleshenca, e ka përmbledhur më mirë se kushdo tjetër këtë paradoks: "Silva nuk u bë e njohur sepse ishte e fejuara e djalit të Mehmet Shehut. Ajo ishte bërë e njohur më parë, sepse ishte një volejbolliste e madhe".
Dhe pikërisht kjo është arsyeja pse Silva Turdiu meriton të kujtohet në historinë e sportit shqiptar: jo si një personazh anësor i historisë së Mehmet Shehut, por si një sportiste që diktatura ia ndërpreu karrierën në kulmin e saj.
...................................................................................................................................................
PROCES-VERBALI I MARRJES NË PYETJE TË KRESHNIK TARTARIT, ISH-TRAJNER I EKIPIT TË VOLEJBOLLIT “DINAMO” PËR FEMRA, NGA ANA E HETUESVE TË MINISTRISË SË BRENDSHME, LUAN BEGA DHE AVNI DOÇI
PROÇES – VERBAL
Dëshmie
Tiranë, më 29 dhjetor 1982
Ne, Luan Bega dhe Avni Doçi, hetues në Ministrinë e Punëve të Brendshme, muarrëm në pyetje me cilësinë e dëshmitarit, Kreshnik Tartarin, i biri i Nimetit dhe Adiles, lindur në Tiranë më 1943, me arsim të lartë, i paorganizuar në Parti, i padënuar ndonjëherë, mësues i Edukimit Fizik pranë shkollës së mesme Ekonomike në Tiranë, banues në Lagjen Nr. 5, Rruga “Resh*t Çollaku”, Pallati 10, Apartamenti Nr. 2, Tiranë.
Hetuesit më paralajmëruan për përgjegjësinë penale që kam, në rast dëshmie të rreme, në bazë të nenit 202 të Kodit Penal të RPSSH
Dëshmitari
Kreshnik Tartari
Dëshmitari mbasi u pyet, deklaron: Unë kam qenë trajner i ekipit të volejbollit të femrave pranë Klubit Sportiv “Dinamo” nga viti 1972 deri në vitin 1982.
Mesa më kujtohet, në muajin janar të vitit 1981, së bashku me ekipin, kemi qenë për të zhvilluar një ndeshje volejbolli në qytetin Shverin të Gjermaninë Lindore. Në këtë qytet, ka ardhur nga Suedia, Skënder Shehu, djali i Mehmet Shehut, i cili na tha se kishte ardhur për të parë ndeshjen e volejbollit që do të zhvillonim.
Skënder Shehu, ka ardhur në Shverin i shoqëruar nga Gani Kodra, një punonjës i ambasadës së RPSSH në Suedi, dhe një shofer (emrat e të cilëve nuk më kujtohen). Në Shverin unë, kam filluar muhabet për herë të parë me Skënder Shehun, të cilin deri atëherë e njihja si fytyrë dhe kisha vetëm një salutim me të.
Gjatë kohës që qëndruam në Shverin, Skënderi nuk la ndonjë përshtypje se interesohej për Silva Turdiun, mbasi pothuajse u soll njëlloj me gjithë pjesëtarët e ekipit, në çdo rast që u shoqërua me ne.
Në Shverin, kemi biseduar për ekipin e volejbollisteve të “Dinamos” dhe ramë dakord që të interesoheshin Skënderi dhe ai shoku që e shoqëronte (punonjës i ambasadës sonë në Suedi), për të krijuar mundësi që ekipi jonë të zhvillonte takime miqësore me ndonjë ekip volejbolli suedez, por shtova që të bënin kërkesë zyrtare, klubet suedeze.
Mbasi ishim kthyer nga Shverini, rreth një apo dy muaj më vonë, unë kam takuar Qazim Turdiun, babain e Silvës, dhe ai më tha që vajzës së tij, i kishin dërguar disa fotografi ku ajo kishte dalë me ekipin në Shverin, dhe si numër kishte më shumë se shoqet. Unë di se këto fotografi, i kishte dërguar Skënder Shehu nga Suedia, sepse m’i ka sjellë vëllai i tij i vogël (emrin nuk ja di) dhe vetë ja u kam shpërndarë vajzave të ekipit.
Qazimi në këtë rast më tha se para se të shkonim në Suedi, Skënder Shehu kishte ndaluar Silvën, për të biseduar me të, por Silva nuk kishte pranuar. Mesa më kujtohet tani, në muajin maj të 1981, ditën që po mbyllej kampionati, në Pallatin e Sportit “Partizani”, ka qenë edhe Skënder Shehu, po nuk më kujtohet se me kë shoqërohej.
Me Skënderin bisedova përsëri gjëra të zakonshme rreth ekipit, dhe fitoret e tij në kampionat. Kjo bisedë, ishte e shkurtër. Në muajin korrik 1981, unë së bashku me ekipin, ishim në Shtëpinë e Pushimit e Ministrisë së Punëve të Brendshme në Durrës. Gjatë kësaj periudhe, që ishte në 15 ditëshin e parë të muajit, Skënder Shehu vinte shpesh dhe qëndronte pranë ekipit.
Duke dëgjuar pëshpëritje, lidhur me ardhjet e tij të shpeshta pranë ekipit, e pyeta Skënderin, se përse vinte kaq shpesh, se po binte në sy. Skënderi më tha se interesohej për Silva Turdiun, nëse kishte të bënte më parë me ndonjë djalë. Unë i thashë jo, dhe e pyeta njëkohësisht, nëse kishte biseduar me prindërit para se t’i hynte këtij interesimi, sepse Turdinjtë, kanë diçka në biografi.
Skënderi më foli rëndë, duke më thënë se secili ka punën e vet, dhe më dha të kuptohet, se nuk duhet të pyesja më. Lidhur me anën biografike të Silva Turdiut, unë kisha dëgjuar se kishte diçka jo të mirë nga i ati dhe para se të aktivizohej Silva me ekipin e të rriturave, është marrë dhe miratimi i Feçor Shehut për të. Por kujtoj se në vitin 1976, Feçori më pyeti se; “E kujt nga Turdinjtë është Silva, e Qazimit”?!
Pastaj e miratoi marrjen e saj në ekip. Nga fundi i muajit Korrik ose fillimi i muajit gusht, duke parë se Skënderi filloi të takohej me Silvën dhe të bisedonte, kam shkuar në shtëpinë e saj dhe kam pyetur Qazim Turdiun, lidhur me biografinë e familjes së tij. Qazimi më përmendi rreth 7 persona me mbiemër Turdiu, P**a, etj. Këta ishin një pjesë të arratisur e, një pjesë të dënuar politikë.
Këto emra unë i shënova në një copë letër dhe u largova. Unë tek Qazim Turdiu, kam shkuar mbasi kisha biseduar më parë me Skënder Shehun, të cilin e pyeta nëse e dinte biografinë e tyre. Dhe ai më tha se; çfarë kanë ata?! Gjatë muajit gusht, mbasi mora nga Qazim Turdiu listën që përmenda, e ja tregova atë Skënder Shehut dhe ai mbasi e pa, ma mori.
Unë duke parë se Skënderi edhe mbas këtij veprimi, vazhdonte të interesohej për Silvën, e ta takonte atë, e pyeta përsëri Skënderin nëse kishte biseduar me njeri për këtë punë. Skënderi më tha se; babai i tij Mehmeti, kishte pyetur Feçor Shehun që ishte ministër i Punëve të Brendshme atëherë, dhe Feçori i kishte folur fjalë të mira për Silvën, por Skënderi shtoi se Feçori i kishte thënë se, nëse ai do të kishte djalë, për të marrë nuse, atëherë do të pyeste Mehmet Shehun, si vëlla të madh që e kishte.
Pas kësaj përgjigje të Skënderit, nuk e kam pyetur më atë se ç’thonin prindërit e tij. Ndërsa Qazim Turdiu, më ka thënë se ishte i shqetësuar nëse e dinin prindërit e Skënderit, që ky i fundit donte të fejohet me Silvën, dhe se vetë Qazimi, nuk do të besonte t’ja thoshte dikush tjetër këtë gjë, në rast se atë nuk ja thoshte vetë Mehmet Shehu.
Mua më ka bërë përshtypje fakti që Skënder Shehu, gjatë muajve korrik dhe gusht 1981, bëri përpjekje të shumta dhe arriti të fejohej me Silva Turdiun, pa u njohur më parë me të. Feçor Shehu, që dinte interesimet e Skënder Shehut për Silva Turdiun, nuk më ka thënë në ndonjë rast, që unë ta pengoja këtë gjë.
Bile vetë Feçori, e ka uruar Silvën, për fejesën me Skënder Shehun. Pas prishjes së fejesës, Skënder Shehu më ka thënë se Silva, duhet të trajtohej si më parë në Klubin Sportiv “Dinamo”.
Sa thashë janë të vërteta, dhe mbasi i lexoj e i gjej të shkruara drejt, i firmos.
Dëshmitari Hetuesit
Kreshnik Tartari Avni Doçi, Luan Bega
