Anthony Nguyễn · Tony Xman

Happy birthday to Mona & Lynn, hai học trò, hai người em, hai cộng sự thân thiết của tôi trên hành trình xoá mù Anh ngữ cho thanh thiếu niên nông thôn Việt Nam.
May you have all the best ❤️❤️🎉

TRONG TÚI KHÔNG CÓ NỔI 1.000 ĐỒNG, NHƯNG VẪN ĐÀNG HOÀNG PHỎNG VẤN ĐẠI DIỆN THƯƠNG MẠI MỸ

Nhân Ngày Báo chí Cách mạng Việt Nam 21/6 vừa qua, tôi nhớ lại một kỷ niệm nhỏ thời mới làm báo.

Khoảng năm 2001, khi vừa tốt nghiệp Học viện Quan hệ Quốc tế, tôi làm phóng viên cho Vietnam Business Forum bản tiếng Anh của VCCI. Một lần, tôi được giao đến Rose Garden ở Giảng Võ để phỏng vấn Tham tán Thương mại Hoa Kỳ Michael R. Frisby và Chủ tịch AmCham Vietnam Peter Ryder nhân dịp Việt Nam và Hoa Kỳ ký Hiệp định Thương mại Song phương BTA.

Hôm đó, tôi mặc quần tây, áo sơ mi trắng, cầm giấy giới thiệu của tòa soạn, bước vào buổi phỏng vấn khá tự tin. Tôi không nghĩ mình nghèo, mình mới ra trường, hay mình có gì thua kém. Tôi chỉ nghĩ: mình đã học, đã chuẩn bị, có tiếng Anh, có hiểu biết, thì mình cứ làm việc của mình một cách đàng hoàng.

Buổi phỏng vấn diễn ra tốt đẹp.

Nhưng xuống bãi lấy xe, tôi mới phát hiện trong túi không có nổi 1.000 đồng để trả tiền gửi xe. Cuối cùng phải để lại chứng minh thư, về nhà trọ vay bạn tiền rồi quay lại chuộc giấy tờ. Vừa lấy xe ra thì xe lại hết xăng. Thế là “nhà báo” áo trắng đóng thùng, vừa phỏng vấn đại diện thương mại Mỹ xong, lại lặng lẽ đẩy xe giữa trưa hè Hà Nội.

Nghĩ lại vẫn buồn cười. Nhưng tôi biết ơn ngày ấy.

Vì ngày đó dạy tôi một điều: tiền rất quan trọng, nhưng thiếu tiền không có nghĩa là mình thiếu tư cách bước vào những căn phòng lớn.

Người trẻ có thể chưa có điều kiện tốt. Có thể chưa có quan hệ. Có thể trong túi còn rất ít tiền. Nhưng nếu có trí tuệ, kỹ năng, sự chuẩn bị và lòng tự tin, các bạn vẫn có thể bắt đầu làm những việc nghiêm túc.

Đừng chờ đến khi có đủ mọi thứ mới dám bước đi.

Nhiều cánh cửa lớn trong đời không mở ra cho người giàu nhất, mà mở ra cho người đã chuẩn bị tốt nhất.

Anthony Nguyễn

Chú thích:
Ảnh 1: Ảnh chụp bài báo về cuộc phỏng vấn nói trên với Michael Frisby, có tựa đề "Both countries to see huge trade and investment benefits" (Hai nước sẽ chứng kiến những lợi ích đầu tư và thương mại to lớn)
Ảnh 2: Ảnh chụp bài phỏng vấn Peter Ryder, có tựa đề "The government should continue the economic reform" (Chính phủ Việt Nam cần tiếp tục cải cách kinh tế)

NGÀY NÀY NĂM NGOÁI: NGÀY ĐẦU TIÊN CỦA TRẠI HÈ TONY XMAN 2025

Một năm trước, cũng vào ngày này, Trại hè Tony Xman 2025 bắt đầu ở Hậu Thành.

2 giờ chiều. Nắng miền Trung 38 độ. Bố mẹ lần lượt đưa các bạn nhỏ đến Không gian Văn hoá Tony Xman tại quê hương Hậu Thành giản dị.

Đến từ nhiều nơi, các bạn bỡ ngỡ, tay ôm ba lô, mắt nhìn quanh xem mình sẽ ngồi đâu, ngủ ở đâu, ở cùng ai trong mấy ngày tới.

Trại hè Tony Xman bắt đầu gần giống một cuộc “nhập ngũ” nho nhỏ: rời vòng tay gia đình, sống cùng tập thể, tự lo những việc cá nhân, ăn cùng nhau, chơi cùng nhau, học cùng nhau, và bắt đầu bước vào kỷ luật của một hành trình rèn luyện.

Không còn bố mẹ bên cạnh để nhắc từng việc. Không còn chiếc điện thoại để trốn vào thế giới riêng. Các bạn được tách ra khỏi thói quen quen thuộc để thử sống tự lập hơn, có trách nhiệm hơn, và mạnh mẽ hơn.

Ngày đầu tiên, các bạn được dẫn vào hành trình Tâm – Thể – Ngôn: rèn tâm thế, rèn thân thể, rèn cách nghĩ, cách nói, cách sống và cách thể hiện mình.

Buổi chiều hôm đó, sau những phút đầu còn ngại ngùng, sân đình Mõ bắt đầu vang tiếng cười.

Chạy, chơi, gọi tên nhau, cổ vũ nhau, mồ hôi ướt áo nhưng mặt đứa nào cũng sáng lên. Chỉ sau một buổi chiều, những gương mặt lạ đã bắt đầu thành đồng đội.

Và rồi ngày đầu tiên khép lại bằng bữa tối tập thể.

Một bữa cơm giản dị, nhưng có xếp hàng, có tự phục vụ, có mời nhau, có nhường nhau, có những câu chuyện nhỏ bắt đầu nối lại giữa các bạn vừa mới quen.

Nhìn lại những bức ảnh này, mới thấy có những mùa hè không cần quá sang trọng để đáng nhớ.

Chỉ cần đủ thương, đủ nghiêm, đủ vui, đủ thật — và đủ để một đứa trẻ thấy mình đang lớn lên.

Năm nay, chúng ta có muốn làm tiếp một mùa hè như thế không?

Các bạn đã sẵn sàng chưa? Are you ready?

Do you really, really want it?

5 NĂM TRƯỚC, TỪ NHỮNG VIÊN ĐÁ CUỘI…

Facebook nhắc lại kỷ niệm ngày này 5 năm trước.

Nhìn lại những bức ảnh cũ, tự nhiên thấy trong lòng rất nhiều cảm xúc.

5 năm trước, Tony Xman khi ấy còn rất nhỏ. Chúng tôi chưa có một “học viện” như hôm nay. Chưa có nhiều chương trình, nhiều lớp học, nhiều ban huấn luyện, nhiều dự án khai trí – luyện nhân như bây giờ.

Nhưng chúng tôi có một niềm tin rất thật:

Rằng một em học trò ở bản xa, ở miền núi, ở nông thôn Việt Nam cũng xứng đáng được học tiếng Anh.

Xứng đáng được bước ra khỏi sự tự ti.

Xứng đáng được hát, được nói, được xuất hiện, được lắng nghe, được yêu thương và được tin rằng mình có thể lớn lên thành một phiên bản tốt đẹp hơn.

Ngày đó, học trò K2 ở bản xa Mai Sơn, Tương Dương, Nghệ An đã vẽ tặng thầy logo XMAN trên những viên đá cuội.

Những viên đá rất mộc.

Nét vẽ cũng rất mộc.

Nhưng với thầy, đó là những món quà rất đẹp.

Bởi phía sau những viên đá ấy không chỉ là một hình vẽ. Đó là tình cảm, là sự biết ơn, là sự kết nối giữa những con người có thể chưa từng gặp nhau ngoài đời, nhưng đã cùng gặp nhau trong một hành trình học tập tử tế.

Cũng ngày đó, chúng tôi tổ chức lễ khai giảng A1XMAN, A2XMAN và đêm chung kết Xman Can Sing.

Một buổi lễ online giữa mùa dịch.

Không sân khấu lớn.

Không ánh đèn chuyên nghiệp.

Không điều kiện hoàn hảo.

Nhưng có rất nhiều trái tim thật.

Có những học viên lần đầu dám hát tiếng Anh.

Có những người lớn đã đi qua nửa đời người nhưng vẫn bắt đầu lại với tiếng Anh như một cánh tay nối dài ra thế giới.

Có những em nhỏ vùng quê lần đầu cảm thấy mình cũng có thể đứng trong một cộng đồng, có tên, có đội nhóm, có niềm tự hào, có cơ hội để tỏa sáng.

Bây giờ nhìn lại, thầy càng hiểu rõ hơn:

Tony Xman chưa bao giờ chỉ là một lớp học tiếng Anh.

Tony Xman bắt đầu từ tiếng Anh, nhưng đi xa hơn tiếng Anh.

Đó là hành trình đánh thức con người.

Học để có ngôn ngữ.

Rèn để có bản lĩnh.

Sống để có lòng biết ơn, sự tử tế và khát vọng vươn lên.

Những gì hôm nay chúng ta gọi là Tâm – Thể – Ngôn, thật ra đã có mầm từ những ngày rất đầu tiên ấy.

Từ một buổi khai giảng online.

Từ một đêm nhạc hội nhỏ.

Từ những chiếc vương miện giấy của các đội.

Từ những bài đăng đầy háo hức của học viên, phụ huynh và ban huấn luyện.

Từ những viên đá cuội được vẽ bằng tất cả tình thương.

5 năm qua, Tony Xman đã đi được một chặng đường không ngắn.

Có người đến, có người đi.

Có niềm vui, có nước mắt.

Có những lúc rất tự hào, cũng có những lúc rất mệt mỏi.

Nhưng nhìn lại những hình ảnh này, thầy thấy mình được nhắc nhớ một điều rất quan trọng:

Mọi hành trình lớn đều bắt đầu từ một niềm tin nhỏ, nếu niềm tin ấy đủ thật.

Cảm ơn những học trò, phụ huynh, huấn luyện viên và bạn bè đã có mặt trong những ngày đầu tiên ấy.

Cảm ơn những người đã tin, đã học, đã hát, đã vẽ, đã viết, đã chia sẻ, đã cùng nhau tạo nên một cộng đồng rất đặc biệt.

Từ những viên đá cuội năm ấy, Tony Xman vẫn đang tiếp tục đi tiếp.

Chậm rãi hơn.

Sâu sắc hơn.

Có hệ thống hơn.

Nhưng mong là vẫn giữ được một điều không thay đổi:

Tình thương dành cho những đứa trẻ Việt Nam, đặc biệt là những đứa trẻ ở nông thôn, vùng xa, những nơi mà cơ hội không phải lúc nào cũng đến dễ dàng.

5 năm trước, chúng ta bắt đầu bằng một lời hứa rất giản dị:

Không để các em phải lớn lên trong mặc cảm rằng tiếng Anh, thế giới và những cơ hội tốt đẹp là thứ quá xa vời với mình.

5 năm sau, lời hứa ấy vẫn còn.

Và hành trình ấy vẫn tiếp tục, bất chấp mọi gian nan.

From Sydney with lots of love 💕

Anthony Nguyễn

Thủ tướng Việt Nam: Phấn đấu đến năm 2030, mỗi người dân đọc 8 cuốn sách/năm

Đọc cái tít này, mình chợt nghĩ: Hoá ra trung bình mỗi năm một người Việt đọc chưa tới 8 cuốn sách, tức là mỗi tháng chưa được một cuốn, tính cả dài ngắn, dày mỏng.

Mình sống ở Úc, từng đi Nhật, Hàn, Mỹ, châu Âu, và tới đâu cũng thấy người ta đọc sách: trên tàu, xe buýt, trong công viên, quán cà phê, phòng chờ.

Còn ở Việt Nam, thời gian rảnh của nhiều người chủ yếu nằm trong điện thoại: lướt tin, xem video ngắn, hóng drama, tranh luận cảm xúc vô bổ. Một xã hội quen tiêu thụ thông tin ngắn như thế sẽ rất khó hình thành tư duy dài. Vì vậy, khuyến khích đọc sách là đúng. 8 cuốn một năm là một KPI cụ thể để phấn đấu. Nhưng đó chưa phải vấn đề chính.

Vấn đề là đọc sách gì.

Sách ai viết? Sách tiếng Việt, sách dịch, hay sách nguyên bản tiếng Anh? Sách mở rộng tư duy, hay chỉ là vài công thức truyền cảm hứng dễ dãi?

Nếu chỉ đọc quanh quẩn sách tiếng Việt, ta dễ bị giới hạn trong một số góc nhìn quen thuộc. Nếu đọc sách dịch, ta lại phụ thuộc vào năng lực của người dịch. Có những cuốn rất hay trong bản gốc, nhưng qua bản dịch thì mất giọng văn, mất tầng nghĩa, thậm chí lệch ý. (Thế nên, mỗi người dân nên học Tiếng Anh - bởi đó là công cụ, là chìa khoá để làm chủ thông tin và tiếp cận tri thức từ ngôn ngữ gốc.)

Và vấn đề nữa là đọc để làm gì.

Cứ cho là Việt Nam sẽ đạt được KPI đọc sách do Thủ tướng đề ra, thế nhưng đọc xong để đấy, đọc xong quên luôn, thì có đạt mỗi năm 80 quyển cũng chẳng ý nghĩa gì.

Đọc sách mà đọc xong không nghĩ, không hỏi, không viết, không nói, không làm, không hành động để thay đổi cuộc sống, chỉ có thể biến người ta thành “con lừa cõng sách vở”.

Vậy nên ngay khi bạn cõng cả một thư viện trên lưng, bạn vẫn có thể chỉ là một con lừa!

Anthony Nguyễn

Chú thích ảnh: Hình chụp phòng trưng bày "Sách trắng" (the White Library) thuộc Bảo tàng Nghệ thuật Cũ và Mới MONA ở Tasmania (Úc). Đây là tác phẩm sắp đặt nghệ thuật nổi tiếng của nghệ sĩ Wilfredo Prieto, có nghĩa về sự trống rỗng của tri thức: Căn phòng chứa khoảng 6.000 cuốn sách hoàn toàn không có chữ. Nó đặt câu hỏi về bản chất thực sự của việc đọc và thu thập thông tin, nhấn mạnh tiềm năng giao tiếp văn hóa, hơn là nội dung thực tế bên trong mỗi cuốn sách.

KỂ CHUYỆN VỀ KHANG: VÀI GHI CHÉP VỀ LÀM CHA CỦA MỘT CẬU CON TRAI TUỔI TEEN

Khang, con trai tôi, sắp lên 15 tuổi, đang học lớp 9 Trường Trung học Công nghệ Sydney (Sydney Tech, Australia).

Từ nhỏ đến lớn tôi chưa bao giờ ép con học, chưa bao giờ ngồi kèm con học 1 tiếng nào. Những gì tôi làm cho con chỉ là cố gắng gần con, nghe con, cố gắng trò chuyện, khơi gợi (mặc dù gần đây việc đó không còn dễ dàng như trước khi cu cậu bắt đầu tưởng mình "đã biết cả thế giới"). Và thi thoảng có tí khích tướng, kiểu, "lâu lắm rồi bố chẳng có gì để tự hào" hehe, cùng rất nhiều khen ngợi, và hạn chế chê bai, chỉ trích (nhưng nói thật là thi thoảng vẫn còn lỡ lời 😅).

Tuổi teen ham chơi, thích chứng tỏ bản thân, lại sống và được giáo dục trong một xã hội khuyến khích ý kiến riêng, tôn trọng sự khác biệt, Khang là một "công trình nghiên cứu" khó đối với bố - một người đã trưởng thành trong nền văn hoá "quân sư phụ" của làng quê Việt Nam.

Với tôi, đồng hành với con là một hành trình có nhiều thử thách, đòi hỏi không ngừng học hỏi và kiên trì rèn luyện - lắm lúc phát điên mà phải kiềm chế. Nên tôi rất hiểu vì sao nhiều ông bố, bà mẹ không thể chịu đựng thêm và phải nhờ đến đòn roi để bắt con vào khuôn khổ. Bởi khi đã quá mệt mỏi với cơm áo gạo tiền, với áp lực công việc, thì việc phải nín nhịn, nhẹ nhàng, kiên nhẫn với con lúc ở nhà là một điều không hề dễ. Nhiều bố mẹ biết rõ mình bất lực, mình thua mới phải dùng đến bạo lực, rất cay đắng mà chẳng biết phải làm sao ngoài tự trấn an bằng câu "thương cho roi cho vọt".

Tôi cũng có những lần thấy bất lực, cũng đã từng dùng roi đánh vào mông con. Nhưng sau đó cảm thấy vô cùng xấu hổ và hối hận. Sau trận cuồng phong long trời lở đất, ngồi nghĩ lại, nhớ hình ảnh con chạy lon ton theo mình lúc bé, những lúc con gọi điện nói nhớ bố, cần bố khi mình ở xa, hay những lúc con dậy sớm pha một ly cà phê nóng và đưa vào tận bàn làm việc cho bố, tôi thấy những đòi hỏi của mình ở con và những gào thét, răn đe đều quá đáng, không thể chấp nhận được. Rốt cuộc thì dù có cao lớn hơn, có khoẻ mạnh hơn, con vẫn là một đứa con bé nhỏ, luôn rất cần sự thấu hiểu và chở che của bố mẹ.

Tuần này Khang có hai thành tích nho nhỏ ở trường để bố tự hào. Một là nhận đề cử giải thưởng "Sportsman of the Week" (Vận động viên thể thao tiêu biểu trong tuần) khi được chọn lên đá cho đội hạng nhất (1st Grade) của các anh lớp 11, 12, và hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ, đóng góp cho trận thắng 5-0 của đội. Khang được thầy Sender phụ trách bóng đá nhận xét: Một cầu thủ rất tốt, chơi trọn cả trận trước những cầu thủ lớn tuổi hơn nhiều, không làm hỏng một đường chuyền nào, di chuyển linh hoạt, phòng ngự tốt và luôn đứng vững. (Very good player, lasted the full game against much older players, didn't stuff up a single pass, mobile, great defence and always stayed on his feet.)

Bên cạnh đó, trong phần thi biểu diễn của môn âm nhạc, với tiết mục tự đệm đàn guitar và hát solo, Khang được điểm tuyệt đối 20/20 với những lời nhận xét rất tốt từ giáo viên âm nhạc:

"Khang, em đã có một phần trình diễn bài Riptide tự tin và cuốn hút. Khả năng kiểm soát phần đệm guitar của em đã thể hiện rõ ngay từ phần mở đầu, với nhịp gảy đàn đều đặn và ổn định trong suốt tác phẩm. Thầy/cô đặc biệt ấn tượng với khả năng kiểm soát giọng hát của em và việc sử dụng giọng giả thanh hiệu quả, rất phù hợp với phong cách của bài hát. Em đã thể hiện khả năng xử lý câu nhạc tốt và sử dụng sắc thái âm lượng một cách có chủ đích để định hình phần trình diễn và duy trì sự chú ý của khán giả. Phần đệm guitar của em luôn được cân bằng tốt với giọng hát, và đoạn kết được xử lý trau chuốt đã tạo nên một phần kết mạnh mẽ cho màn trình diễn. Rất tốt với một phần trình diễn được chuẩn bị kỹ lưỡng và giàu biểu cảm. Làm tốt lắm!"

(Nguyên văn: Khang, you delivered a confident and engaging performance of Riptide. Your control of the guitar accompaniment was evident from the introduction, with steady and consistent strumming throughout the piece. I was particularly impressed by your vocal control and effective use of falsetto, which suited the style of the song well. You demonstrated good musical phrasing and made thoughtful use of dynamics to shape the performance and maintain audience interest. Your guitar accompaniment remained well balanced with your vocals, and the polished outro provided a strong conclusion to the performance. Well done on a thoroughly prepared and expressive performance. Just ensure for future performances that no one touches your guitar so it stays in tune! Well done!)

Đọc những nhận xét của các thầy về con, nói thật là tôi rất vui. Nhưng vui không phải vì con được điểm cao, được trường khen. Mà vui là bởi con đang có một cuộc sống cân bằng, vui vẻ. Mỗi ngày con đi học về, thấy con vừa tắm vừa hát, là một ngày bố thật sự vui.

Nếu có mong ước, thì bố mẹ chỉ mong con luôn khoẻ mạnh và vui vẻ vậy thôi.

Sydney, 13/06/2026
Anthony Nguyễn
(Viết lưu lại để mong sau này con trai có đủ khả năng Tiếng Việt và đọc hiểu những tâm sự của bố lúc này)

[GÓC NHÌN XMAN] TẠI SAO JACK MA KHÔNG VÀO ĐỀ THI NGỮ VĂN TỐT NGHIỆP THPT?

Từ hôm qua đến giờ, đề thi Ngữ văn tốt nghiệp THPT đang nhận được nhiều sự bàn tán trong xã hội ở Việt Nam. Bài viết của tôi về chủ đề này cũng nhận được nhiều ý kiến đóng góp, phản biện và chia sẻ rất thú vị.

Hôm nay, tôi muốn bàn thêm một góc khác: 𝑻𝒂̣𝒊 𝒔𝒂𝒐 𝑱𝒂𝒄𝒌 𝑴𝒂 (𝑨𝒍𝒊𝒃𝒂𝒃𝒂), 𝑷𝒐𝒏𝒚 𝑴𝒂 (𝑻𝒆𝒏𝒄𝒆𝒏𝒕/𝑾𝒆𝑪𝒉𝒂𝒕), 𝑹𝒆𝒏 𝒁𝒉𝒆𝒏𝒈𝒇𝒆𝒊 (𝑯𝒖𝒂𝒘𝒆𝒊) 𝒉𝒂𝒚 𝒁𝒉𝒂𝒏𝒈 𝒀𝒊𝒎𝒊𝒏𝒈 (𝑩𝒚𝒕𝒆𝑫𝒂𝒏𝒄𝒆/𝑻𝒊𝒌𝑻𝒐𝒌) 𝒌𝒉𝒐̂𝒏𝒈 đ𝒖̛𝒐̛̣𝒄 đ𝒖̛𝒂 𝒗𝒂̀𝒐 đ𝒆̂̀ 𝒕𝒉𝒊, 𝒎𝒂̀ 𝒍𝒂̣𝒊 𝒍𝒂̀ 𝑺𝒕𝒆𝒗𝒆 𝑱𝒐𝒃𝒔, 𝑬𝒍𝒐𝒏 𝑴𝒖𝒔𝒌 𝒗𝒂̀ 𝑴𝒂𝒓𝒌 𝒁𝒖𝒄𝒌𝒆𝒓𝒃𝒆𝒓𝒈 𝒄𝒖̉𝒂 𝑯𝒐𝒂 𝑲𝒚̀?

Tôi nghĩ, đây là một câu hỏi thú vị để "đoán mò" về cách (Bộ Giáo dục) Việt Nam chọn hình mẫu, chọn nguồn cảm hứng, và chọn giấc mơ phát triển cho thế hệ trẻ.

Dưới đây là vài gạch đầu dòng để mọi người cùng đọc và thảo luận:

1. Đ𝒆̂̀ 𝒕𝒉𝒊 𝒌𝒉𝒐̂𝒏𝒈 𝒄𝒉𝒊̉ 𝒍𝒂̀ đ𝒆̂̀ 𝒕𝒉𝒊

Theo tôi, khi đề thi nhắc đến Steve Jobs, Elon Musk, Mark Zuckerberg, người ra đề không chỉ nhắc đến vài người nổi tiếng trong lĩnh vực công nghệ. Đó là một hệ biểu tượng.

Steve Jobs gợi đến Apple, iPhone, tư duy thiết kế, tinh thần “think different”. Elon Musk gợi đến Tesla, SpaceX, xe điện, vũ trụ, những tham vọng công nghệ rất lớn, và mới đây còn được truyền thông quốc tế nhắc đến như người đầu tiên chạm ngưỡng “trillionaire”, tức "nghìn tỷ đô la phú". Mark Zuckerberg gợi đến Facebook, mạng xã hội, nền tảng kết nối hàng tỷ người.

Nói cách khác, đề thi đang mượn hình ảnh của nước Mỹ công nghệ, nước Mỹ sáng tạo, nước Mỹ khởi nghiệp, nước Mỹ của những cá nhân dám nghĩ lớn và làm khác đi, nhằm tạo cảm hứng cho học sinh.

Có lẽ do từng được đào tạo ở Học viện Ngoại giao, có nhiều năm làm công tác đối ngoại tại cơ quan trung ương ở Việt Nam, và nay đang tham gia vào sự nghiệp “trồng người”, nên tôi thường nhìn những lựa chọn như thế này không chỉ ở bề mặt câu chữ, mà còn ở tầng biểu tượng: ta chọn ai làm hình mẫu, chọn hệ giá trị nào để gợi cảm hứng, và qua đó muốn gửi đến học sinh một hình dung như thế nào về tương lai.

Bởi trong giáo dục, mỗi hình mẫu được chọn không bao giờ hoàn toàn trung tính. Nó luôn mang theo một cách nhìn về thế giới.

2. 𝑽𝒊̀ 𝒔𝒂𝒐 𝒌𝒉𝒐̂𝒏𝒈 𝒑𝒉𝒂̉𝒊 𝒍𝒂̀ 𝑱𝒂𝒄𝒌 𝑴𝒂?

Nếu chỉ xét về địa lý, văn hoá và mô hình phát triển, Trung Quốc gần Việt Nam hơn Hoa Kỳ rất nhiều. Trung Quốc, một nước lớn "núi liền núi, sông liền sông, vừa là đồng chí vừa là anh em" với Việt Nam. Hai nước có nhiều điểm giao thoa về văn hoá, lịch sử, hệ giá trị Á Đông, có cùng ý thức hệ và vai trò của nhà nước trong phát triển, và cả những bài toán hiện đại hoá đất nước.

Trung Quốc cũng có rất nhiều nhân vật công nghệ và kinh doanh đáng chú ý. Jack Ma xây dựng Alibaba, một hệ sinh thái thương mại điện tử khổng lồ. Pony Ma xây dựng Tencent, tập đoàn đứng sau WeChat, ứng dụng gần như không thể thiếu trong đời sống số của người Trung Quốc. Ren Zhengfei xây dựng Huawei, một tập đoàn công nghệ và viễn thông có ảnh hưởng toàn cầu. Zhang Yiming xây dựng ByteDance, công ty mẹ của TikTok, một nền tảng đang ảnh hưởng mạnh đến giới trẻ toàn thế giới. Lei Jun xây dựng Xiaomi, một thương hiệu điện thoại và thiết bị công nghệ phổ thông rất quen thuộc tại nhiều quốc gia, trong đó có Việt Nam.

Nếu nhìn từ bài toán phát triển của Việt Nam, những nhân vật này thậm chí còn gần với chúng ta hơn Steve Jobs hay Elon Musk. Việt Nam hiện nay có lẽ chưa cần ngay những người tạo ra iPhone, Tesla hay tên lửa bay vào vũ trụ. Việt Nam cần rất nhiều người biết dùng công nghệ để nâng cấp nông nghiệp, thương mại, logistics, giáo dục, du lịch, xuất khẩu, làng nghề, doanh nghiệp nhỏ và vừa.

Ở điểm này, Jack Ma là một hình mẫu rất đáng suy nghĩ. Ông từng là giáo viên Tiếng Anh. Ông hiểu sức mạnh của ngôn ngữ. Ông dùng thế giới quan mở ra từ Tiếng Anh để nhìn thấy cơ hội kinh doanh toàn cầu. Rồi từ đó, ông xây dựng một nền tảng giúp hàng triệu doanh nghiệp nhỏ kết nối với thị trường rộng lớn hơn. Với Việt Nam, câu chuyện ấy không hề xa. Thậm chí rất gần.

3. 𝑵𝒉𝒖̛𝒏𝒈 𝒈𝒂̂̀𝒏 𝒒𝒖𝒂́ đ𝒐̂𝒊 𝒌𝒉𝒊 𝒍𝒂̣𝒊 𝒌𝒉𝒐́ 𝒅𝒖̀𝒏𝒈

Vậy vì sao đề không chọn Jack Ma hay các nhân vật Trung Quốc? Tôi nghĩ có một lý do khá thực tế: vì Trung Quốc gần Việt Nam quá.

Gần về địa lý, gần về lịch sử, gần về chính trị, gần về kinh tế, và cũng gần với nhiều cảm xúc phức tạp trong tâm thức người Việt. Dùng các nhân vật công nghệ Mỹ như Steve Jobs, Elon Musk hay Mark Zuckerberg thì tương đối dễ tiếp nhận hơn. Không phải vì họ hoàn toàn “trung tính” hay không gây tranh luận. Thực tế, ngoài Steve Jobs đã "đi vào lịch sử như một huyền thoại" thì Elon Musk và Mark Zuckerberg đều là những nhân vật đang sống và vẫn còn nhiều ý kiến trái chiều về họ (như Elon Musk nghe đồn là một tay ăn chơi có tiếng :D). Nhưng khi đi vào đề thi, họ thường được nhìn trước hết như biểu tượng của Silicon Valley, của công nghệ, khởi nghiệp, sáng tạo cá nhân và khả năng tạo ra sản phẩm có ảnh hưởng toàn cầu.

Ngược lại, nếu dùng Jack Ma (Alibaba), Zhang Yiming (TikTok) hay các nhân vật công nghệ Trung Quốc, câu chuyện sẽ không còn đơn thuần là “hình mẫu công nghệ” nữa. Nó có thể gợi ra những vấn đề gần và nhạy cảm hơn nhiều. Jack Ma không chỉ gắn với Alibaba, mà còn gắn với câu chuyện quan hệ giữa doanh nghiệp tư nhân lớn và vai trò quản lý của nhà nước Trung Quốc. Zhang Yiming không chỉ gắn với TikTok, mà còn gắn với các tranh luận quốc tế về dữ liệu, thuật toán, ảnh hưởng văn hoá và cạnh tranh công nghệ giữa Mỹ và Trung Quốc. Huawei cũng không chỉ là một tập đoàn viễn thông, mà trong nhiều năm đã trở thành một biểu tượng trong cuộc cạnh tranh công nghệ và an ninh giữa các cường quốc.

Với Việt Nam, liên tưởng còn là: Trung Quốc là láng giềng lớn, vừa là đối tác kinh tế rất quan trọng, vừa là một quốc gia có nhiều vấn đề lịch sử, địa chính trị và tâm lý xã hội phức tạp trong quan hệ với Việt Nam. Vì vậy, nếu đưa các nhân vật công nghệ Trung Quốc vào một đề thi quốc gia, người đọc rất dễ kéo câu hỏi từ giáo dục, sáng tạo sang các tầng nghĩa khác: ảnh hưởng khu vực, chủ quyền công nghệ, dữ liệu, mô hình phát triển, và quan hệ Việt Nam với Trung Quốc.

Có lẽ vì thế, người ra đề đã chọn các nhân vật công nghệ Mỹ. Không phải vì họ hoàn toàn trung tính, mà vì ở khoảng cách xa hơn, họ dễ được tiếp nhận như biểu tượng toàn cầu về sáng tạo và khởi nghiệp, ít làm bật lên ngay những lớp nghĩa nhạy cảm sát sườn với Việt Nam.

Nói đơn giản: hình mẫu công nghệ Mỹ tuy không hoàn toàn trung tính, nhưng xa hơn nên dễ được dùng như biểu tượng truyền cảm hứng. Hình mẫu công nghệ Trung Quốc gần hơn nên lại khó dùng hơn.

4. 𝑵𝒉𝒖̛𝒏𝒈 𝒍𝒖̛̣𝒂 𝒄𝒉𝒐̣𝒏 𝒂̂́𝒚 𝒄𝒖̃𝒏𝒈 𝒑𝒉𝒂̉𝒏 𝒂́𝒏𝒉 𝒎𝒐̣̂𝒕 𝒕𝒂̂𝒎 𝒕𝒉𝒆̂́

Điều thú vị là, dù Trung Quốc rất gần và rất mạnh, nhưng khi nói đến cảm hứng hiện đại hoá, đổi mới sáng tạo, khởi nghiệp và công nghệ, rất nhiều người Việt vẫn dễ nghĩ đến Mỹ, Nhật, Hàn Quốc, Singapore, châu Âu, Úc hơn là Trung Quốc.

Đây là một nghịch lý đáng suy ngẫm. Trung Quốc rất đáng học về tốc độ phát triển, hạ tầng, công nghiệp, thương mại điện tử, logistics, sản xuất và năng lực tổ chức quy mô lớn. Nhưng về mặt truyền cảm hứng, Silicon Valley vẫn có sức hút đặc biệt.

Steve Jobs đại diện cho tinh thần cá nhân, sáng tạo, khác biệt. Jack Ma đại diện cho thương mại, thị trường, nền tảng, tốc độ và khả năng tận dụng thời cơ trong một hệ sinh thái rất lớn. Một bên gợi lên câu hỏi: 𝐿𝑎̀𝑚 𝑠𝑎𝑜 đ𝑒̂̉ 𝑛𝑔ℎ𝑖̃ 𝑘ℎ𝑎́𝑐? Một bên gợi lên câu hỏi: 𝐿𝑎̀𝑚 𝑠𝑎𝑜 đ𝑒̂̉ 𝑙𝑎̀𝑚 𝑙𝑜̛́𝑛?

Cả hai đều đáng học. Nhưng với môn Ngữ văn, có lẽ người ra đề đã chọn hình mẫu giàu câu chuyện cá nhân và cảm xúc hơn.

5. 𝑽𝒊𝒆̣̂𝒕 𝑵𝒂𝒎 đ𝒂𝒏𝒈 𝒎𝒖𝒐̂́𝒏 𝒉𝒐̣𝒄 𝒂𝒊, 𝒎𝒖𝒐̂́𝒏 𝒕𝒓𝒐̛̉ 𝒕𝒉𝒂̀𝒏𝒉 𝒂𝒊?

(Câu hỏi này lớn quá, vĩ mô khủng khiếp quá hehe. Nhưng tôi vẫn cứ đặt vào đây để chúng ta cùng "phím luận" cho vui.)

Theo tôi, Việt Nam có thể học Mỹ về đổi mới sáng tạo, tinh thần cá nhân, đại học nghiên cứu, vốn đầu tư, startup, tư duy sản phẩm; có thể học Trung Quốc về hạ tầng, công nghiệp hoá, thương mại điện tử, logistics, tốc độ triển khai, chính sách công nghiệp, năng lực sản xuất; có thể học Nhật về kỷ luật, chất lượng, sự bền bỉ và tinh thần làm đến nơi đến chốn; có thể học Hàn Quốc về văn hoá đại chúng, thương hiệu quốc gia, giáo dục và xuất khẩu sáng tạo; có thể học Singapore về quản trị nhà nước, nhân tài, giáo dục song ngữ, thể chế hiệu quả.

Nhưng Việt Nam không nên chỉ đi tìm “phiên bản Việt Nam” của một ai đó. Câu hỏi đúng hơn là: 𝑉𝑖𝑒̣̂𝑡 𝑁𝑎𝑚 𝑚𝑢𝑜̂́𝑛 𝑡𝑎̣𝑜 𝑟𝑎 𝑘𝑖𝑒̂̉𝑢 𝑐𝑜𝑛 𝑛𝑔𝑢̛𝑜̛̀𝑖 𝑉𝑖𝑒̣̂𝑡 𝑁𝑎𝑚 𝑛𝑎̀𝑜 𝑐ℎ𝑜 𝑡ℎ𝑒̂́ 𝑘𝑦̉ 21?

Không phải Steve Jobs Việt Nam. Không phải Jack Ma Việt Nam. Không phải Elon Musk Việt Nam. 𝑀𝑎̀ 𝑙𝑎̀ 𝑚𝑜̣̂𝑡 𝑡ℎ𝑒̂́ ℎ𝑒̣̂ 𝑛𝑔𝑢̛𝑜̛̀𝑖 𝑉𝑖𝑒̣̂𝑡 𝑐𝑜́ 𝑔𝑜̂́𝑐 𝑟𝑒̂̃ 𝑉𝑖𝑒̣̂𝑡 𝑁𝑎𝑚, 𝑛𝑎̆𝑛𝑔 𝑙𝑢̛̣𝑐 𝑡𝑜𝑎̀𝑛 𝑐𝑎̂̀𝑢, 𝑡𝑢̛ 𝑑𝑢𝑦 đ𝑜̣̂𝑐 𝑙𝑎̣̂𝑝, đ𝑎̣𝑜 đ𝑢̛́𝑐 𝑥𝑎̃ ℎ𝑜̣̂𝑖 𝑣𝑎̀ 𝑘ℎ𝑎̉ 𝑛𝑎̆𝑛𝑔 𝑔𝑖𝑎̉𝑖 𝑞𝑢𝑦𝑒̂́𝑡 𝑣𝑎̂́𝑛 đ𝑒̂̀ 𝑡ℎ𝑎̣̂𝑡 𝑐𝑢̉𝑎 𝑉𝑖𝑒̣̂𝑡 𝑁𝑎𝑚 𝑏𝑎̆̀𝑛𝑔 𝑡𝑟𝑖 𝑡ℎ𝑢̛́𝑐 𝑐𝑢̉𝑎 𝑡ℎ𝑒̂́ 𝑔𝑖𝑜̛́𝑖.

6. 𝑯𝒊̀𝒏𝒉 𝒎𝒂̂̃𝒖 𝒏𝒂̀𝒐 𝒄𝒖̃𝒏𝒈 𝒄𝒉𝒊̉ 𝒍𝒂̀ 𝒄𝒂́𝒏𝒉 𝒄𝒖̛̉𝒂 𝒗𝒂̀𝒐

Từ góc nhìn của một người đang làm giáo dục, tôi không phản đối việc dùng Steve Jobs. Steve Jobs là một cánh cửa tốt để nói về sáng tạo và tư duy sản phẩm. Elon Musk là một cánh cửa tốt để nói về tham vọng công nghệ và khả năng nghĩ lớn. Mark Zuckerberg là một cánh cửa tốt để nói về nền tảng số và sức mạnh kết nối. Jack Ma là một cánh cửa tốt để nói về Tiếng Anh, thương mại, doanh nghiệp nhỏ và cơ hội cho người bình thường. Hay thậm chí Nguyễn Hà Đông (Flappy Bird) là một cánh cửa tốt để nói về khả năng một sản phẩm số do người Việt tạo ra cũng có thể bước ra thế giới. (Nhân tiện, không biết bạn Hà Đông này giờ ở đâu và ra sao rồi?)

Vấn đề không phải là chọn Mỹ hay Trung Quốc. Vấn đề là hình mẫu ấy có giúp học sinh mở rộng tư duy hay không.

Nếu dùng Steve Jobs để học sinh nghĩ sâu hơn về giáo dục, sáng tạo, nhân cách, tư duy độc lập và môi trường nuôi dưỡng con người, thì rất đáng quý. Nhưng nếu dùng Steve Jobs chỉ để học sinh viết vài câu quen thuộc về “đam mê, nỗ lực, sáng tạo, khởi nghiệp”, thì chúng ta đã bỏ lỡ một cơ hội giáo dục.

7. 𝑽𝒂̀ 𝒄𝒐̀𝒏 𝒎𝒐̣̂𝒕 𝒗𝒂̂́𝒏 đ𝒆̂̀ 𝒄𝒂̂̀𝒏 𝒏𝒉𝒊̀𝒏 𝒕𝒉𝒂̆̉𝒏𝒈: 𝒄𝒐̂𝒏𝒈 𝒃𝒂̆̀𝒏𝒈 𝒈𝒊𝒂́𝒐 𝒅𝒖̣𝒄

Khi đề thi đưa Steve Jobs, Elon Musk, Mark Zuckerberg vào, đề đang mặc nhiên giả định rằng học sinh đều biết, hoặc ít nhất có thể hình dung được, những nhân vật này đại diện cho điều gì. Nhưng liệu giả định ấy có công bằng không? (Thực tế nhiều người chia sẻ trên mạng là họ không biết mấy ông này là ai!)

Một học sinh ở thành phố, học trường tốt, tiếp xúc nhiều với internet, công nghệ, truyền thông quốc tế, iPhone, Facebook, Tesla, startup, có thể bước vào câu hỏi này khá dễ dàng. Nhưng một học sinh ở nông thôn, miền núi, vùng khó khăn, ít điều kiện tiếp xúc với công nghệ và các biểu tượng toàn cầu, có thể không có cùng điểm xuất phát.

Nếu nhà trường không dạy kỹ về những nhân vật này, nếu sách giáo khoa không giới thiệu đủ, nếu đề thi không cung cấp bối cảnh tối thiểu, thì một câu hỏi tưởng như rất mở có thể lại tạo ra khoảng cách. Đề thi Ngữ văn nên đo năng lực đọc, nghĩ, lập luận và diễn đạt. Nó không nên vô tình đo mức độ tiếp xúc với văn hoá đô thị, công nghệ toàn cầu hay truyền thông phương Tây.

Trẻ em nông thôn không kém trí tuệ. Các em chỉ thường thiệt thòi hơn về cơ hội tiếp xúc, vốn ngôn ngữ, vốn văn hoá và cơ hội đối thoại với thế giới bên ngoài. Nếu giáo dục không nhìn thấy khoảng cách ấy, chúng ta rất dễ nhầm rằng học sinh “không biết” là vì các em thiếu cố gắng. Trong khi nhiều khi, các em chỉ chưa từng được mở cánh cửa đó.

8. 𝑴𝒖𝒐̂́𝒏 𝒄𝒐́ 𝑺𝒕𝒆𝒗𝒆 𝑱𝒐𝒃𝒔, 𝒈𝒊𝒂́𝒐 𝒅𝒖̣𝒄 𝒑𝒉𝒂̉𝒊 𝒃𝒂̆́𝒕 đ𝒂̂̀𝒖 𝒕𝒖̛̀ 𝒌𝒉𝒂𝒊 𝒕𝒓𝒊́

Từ câu chuyện Jack Ma không vào đề thi, ta có thể nhìn rộng hơn. Giáo dục không nên chỉ dừng lại ở việc gọi tên vài nhân vật nổi tiếng thế giới. Điều quan trọng hơn là làm thế nào để mỗi đứa trẻ Việt Nam, dù ở thành phố hay nông thôn, dù giàu hay nghèo, đều có cơ hội được mở rộng tầm nhìn.

Được học ngôn ngữ. Được tiếp xúc với tri thức mới. Được biết thế giới đang vận động ra sao. Được đặt câu hỏi. Được nghĩ khác. Được thử sai. Được kết nối điều mình học với vấn đề thật của cuộc sống.

Muốn có những Steve Jobs, Elon Musk, Jack Ma hay bất kỳ nhà sáng tạo Việt Nam nào trong tương lai, giáo dục phải bắt đầu từ khai trí. Khai trí không phải là nhồi thêm thật nhiều thông tin. Khai trí là giúp một đứa trẻ sáng mắt ra trước thế giới, hiểu mình hơn, hiểu người hơn, hiểu thời đại hơn, và có đủ nội lực để bước vào cuộc đời một cách chủ động.

Khi nền đất giáo dục đủ rộng, đủ sâu và đủ công bằng, những hạt giống lớn mới có cơ hội nảy mầm. Còn nếu chỉ gọi tên Steve Jobs trong đề thi, nhưng trường học vẫn chưa dạy trẻ cách nghĩ độc lập, hỏi thật, học thật, làm thật, sống thật, thì chúng ta mới chỉ mượn được cái tên.

Chưa chạm được vào tinh thần.

𝐅𝐫𝐨𝐦 𝐒𝐲𝐝𝐧𝐞𝐲, 𝐀𝐧𝐭𝐡𝐨𝐧𝐲 𝐍𝐠𝐮𝐲𝐞̂̃𝐧

(Ảnh: Kỷ niệm một lần thăm Cố cung/Tử Cấm thành Trung Quốc)

Xem bài viết trước tại đây: https://www.facebook.com/share/p/1DqQt1m4WY/

MUỐN CÓ “STEVE JOBS VIỆT NAM”, TRƯỚC HẾT PHẢI CÓ NHỮNG ĐỨA TRẺ ĐƯỢC KHAI TRÍ

Sáng nay, đọc đề thi tốt nghiệp THPT môn Ngữ văn, tôi chú ý đến câu hỏi:

“Làm thế nào để có những Steve Jobs Việt Nam?”

Đây là một câu hỏi hay.

Bề mặt, đó là câu hỏi về công nghệ, sáng tạo, khởi nghiệp. Nhưng nếu nhìn sâu hơn, đó là câu hỏi về giáo dục. Chính xác hơn, đó là câu hỏi về cách chúng ta nuôi dưỡng con người.

Steve Jobs không chỉ là một người giỏi công nghệ. Ông là người biết kết nối công nghệ với nghệ thuật, thẩm mỹ, trải nghiệm con người và khả năng kể một câu chuyện lớn. Những con người như vậy không thể được tạo ra chỉ bằng vài lớp lập trình, vài cuộc thi khởi nghiệp, hay những khẩu hiệu “hãy sáng tạo”.

Muốn có “Steve Jobs Việt Nam”, trước hết phải có những đứa trẻ Việt Nam được phép nghĩ khác, hỏi khác, thử sai và được tôn trọng như một cá thể độc lập.

Nếu một đứa trẻ lớn lên trong môi trường mà việc quan trọng nhất là làm đúng đáp án, không được hỏi ngược, không được sai, không được khác bạn bè, thì rất khó để em ấy trở thành một người sáng tạo thật sự.

Sáng tạo không bắt đầu từ công nghệ.

Sáng tạo bắt đầu từ khả năng quan sát cuộc sống và dám hỏi:

“Có cách nào tốt hơn không?”

Một đứa trẻ muốn đổi mới phải có nội lực. Phải biết mình là ai. Phải biết học, biết nghĩ, biết làm, biết chịu trách nhiệm. Phải có kỷ luật, lòng tự trọng, sự bền bỉ và tinh thần phụng sự. Nếu thiếu những nền tảng ấy, tài năng công nghệ có thể chỉ trở thành công cụ kiếm tiền ngắn hạn, chứ chưa chắc tạo ra giá trị lớn cho xã hội.

Với trẻ em Việt Nam, đặc biệt là trẻ em ở nông thôn, tiếng Anh cũng không nên chỉ được nhìn như một môn học để lấy điểm. Tiếng Anh là cánh cửa đi ra thế giới. Là khả năng đọc được tri thức mới, tiếp cận công nghệ mới, đối thoại với những nền văn minh khác, và quan trọng hơn cả là có niềm tin rằng:

Mình cũng có thể bước ra ngoài.

Muốn có những người trẻ sáng tạo, chúng ta cũng cần cho các em va chạm với vấn đề thật. Không chỉ học bài mẫu, làm đề mẫu, viết văn mẫu. Các em cần được nhìn thấy những vấn đề thật trong gia đình, trường học, làng quê, cộng đồng: rác thải, nông nghiệp, giáo dục, sức khoẻ, dữ liệu, du lịch, văn hoá địa phương…

Từ những vấn đề thật ấy, các em mới học cách suy nghĩ thật, hành động thật và tạo giá trị thật.

Nhưng có lẽ điều quan trọng nhất vẫn là cách người lớn nhìn trẻ em.

Nhiều khi một đứa trẻ chưa kịp trở thành phiên bản tốt nhất của chính mình thì đã bị người lớn uốn cho giống tất cả mọi người. Muốn có những con người khác biệt, cha mẹ và thầy cô phải đủ bản lĩnh để đồng hành với sự khác biệt đó.

Không phải buông thả.

Mà là dẫn đường bằng nguyên tắc, tình yêu và sự tôn trọng.

Tôi nghĩ, một đất nước không nên chỉ mơ có một vài “Steve Jobs Việt Nam”. Điều quan trọng hơn là xây dựng một thế hệ người trẻ có năng lực sáng tạo, có đạo đức, có tư duy toàn cầu và có trách nhiệm với cộng đồng.

Khi nền đất đủ tốt, những hạt giống lớn sẽ tự nhiên nảy mầm.

Đó cũng là lý do Tony Xman không bao giờ xem việc mình đang làm chỉ là dạy tiếng Anh.

Chúng tôi muốn cùng cha mẹ, thầy cô và cộng đồng tạo ra một môi trường nơi trẻ em được khai trí, khai tâm, khai phóng; nơi các em học tiếng Anh, học tư duy, học kỷ luật, học cách sống và học cách tạo giá trị cho người khác.

Muốn có “Steve Jobs Việt Nam”, có lẽ chúng ta phải bắt đầu từ những điều rất căn bản như thế.

Bắt đầu từ một đứa trẻ được tin tưởng.

Một đứa trẻ dám hỏi.

Một đứa trẻ biết học.

Một đứa trẻ biết mơ.

Và một cộng đồng người lớn đủ kiên nhẫn để cùng em lớn lên.