Λαογραφικός Όμιλος Λεμεσου-Limassol Folklore Association

Αποχαιρετισμός στην Ιωάννα Παπαντωνίου

Το Διοικητικό Συμβούλιο του Λαογραφικού Ομίλου Λεμεσού εκφράζει τη βαθιά του θλίψη για την απώλεια της Ιωάννας Παπαντωνίου, μιας εμβληματικής μορφής της ελληνικής και κυπριακής λαογραφίας και μιας προσωπικότητας που συνέδεσε την επιστημονική τεκμηρίωση με την αισθητική ποιότητα και τη μουσειολογική καινοτομία.

Η Ιωάννα Παπαντωνίου υπήρξε από τις σημαντικότερες μορφές της νεότερης ελληνικής λαογραφίας. Σκηνογράφος, ενδυματολόγος, ερευνήτρια και μουσειολόγος, αφιέρωσε τη ζωή της στη μελέτη και ανάδειξη του παραδοσιακού ενδύματος και της λαϊκής τέχνης. Η δράση της ξεκίνησε μέσα από το Λύκειο των Ελληνίδων και εξελίχθηκε σε μια συστηματική ερευνητική πορεία, βασισμένη στην επιτόπια καταγραφή, στη μεθοδική τεκμηρίωση και στην αφοσίωση στην αυθεντικότητα. Συνέδεσε τη θεωρητική γνώση με τη σκηνική πράξη και μετέφερε την επιστημονική ακρίβεια στο πεδίο της μουσειολογίας, διαμορφώνοντας νέα πρότυπα παρουσίασης της πολιτιστικής κληρονομιάς.
Το 1974 ίδρυσε, στη μνήμη του πατέρα της Βασίλη Παπαντωνίου, το Πελοποννησιακό Λαογραφικό Ίδρυμα στο Ναύπλιο, έναν φορέα που εξελίχθηκε σε διεθνώς αναγνωρισμένο κέντρο πολιτισμού. Υπό την καθοδήγησή της, το Μουσείο «Βασίλειος Παπαντωνίου» τιμήθηκε το 1981 με το Ευρωπαϊκό Βραβείο Μουσείου της Χρονιάς, επιβεβαιώνοντας τη διεθνή εμβέλεια και την πρωτοποριακή μουσειολογική του αντίληψη.

Η Κύπρος. Μακροχρόνια αγάπη που έγινε έργο

Η σχέση της με την Κύπρο υπήρξε μακρόχρονη και ουσιαστική. Το 1960, στο πλαίσιο των εορτασμών της Ανεξαρτησίας της Κυπριακής Δημοκρατίας, επισκέφθηκε την Κύπρο με το Λύκειο των Ελληνίδων, κατόπιν πρόσκλησης του Αρχιεπισκόπου Μακαρίου. Η πρώτη εκείνη περιοδεία σε ολόκληρη τη νήσο υπήρξε για την ίδια εμπειρία βαθιά βιωματική και ερευνητική. Οι πρώτες αυτές εικόνες χαράχθηκαν στη μνήμη της και αποτέλεσαν αφετηρία μιας διαρκούς σχέσης με τον τόπο.
Ήδη από τη δεκαετία του 1960 συνδέθηκε με τον ζωγράφο Αδαμάντιο Διαμαντή, ενώ μεταγενέστερα το αρχείο του (αλληλογραφία, σχέδια και φωτογραφίες) δωρήθηκε στο Πελοποννησιακό Λαογραφικό Ίδρυμα «Β. Παπαντωνίου», ενισχύοντας τον επιστημονικό διάλογο Ελλάδας και Κύπρου.

Το 1980 παρουσιάστηκε στη Λευκωσία, στην Πύλη Αμμοχώστου, η έκθεση «Ενδυμασίες από το Αιγαίο και την Κύπρο», αναδεικνύοντας τις ιστορικές και αισθητικές συνομιλίες των δύο χώρων. Το 1984 ανέλαβε την καταγραφή, συντήρηση και επανέκθεση της ενδυματολογικής συλλογής του Μουσείου Λαϊκής Τέχνης της Εταιρείας Κυπριακών Σπουδών, συμβάλλοντας ουσιαστικά στη μουσειολογική της αναβάθμιση.

Καθοριστικής σημασίας υπήρξε η συμβολή της στην τεκμηρίωση της κυπριακής μουσικής παράδοσης την περίοδο 1978–1985, σε συνεργασία με τον Φοίβο Ανωγειανάκη και τον Αλέκο Κλείτου Ιακωβίδη, με τη στήριξη του Κέντρου Επιστημονικών Ερευνών και του Ραδιοφωνικού Ιδρύματος Κύπρου. Η έκδοση επτά δίσκων με κυπριακή μουσική αποτέλεσε πολύτιμο αρχειακό τεκμήριο της πολιτιστικής μας κληρονομιάς.
Παράλληλα με την καταγραφή της Κυπριακής Δημοτικής Μουσικής , η Παπαντωνίου ταξίδεψε επανειλημμένα στην Κύπρο με σκοπό την καταγραφή, τη φωτογράφηση και τη μελέτη της κυπριακής ενδυμασίας, του χορού και των πολιτισμικών εκφάνσεων της καθημερινής ζωής του κυπριακού λαού. Όπως αφηγείται στην ομιλία της που δημοσιεύθηκε στα Πρακτικά του Ε΄ Συμποσίου Κυπριακής Λαογραφίας, γνώρισε τις γυναίκες των κυπριακών χωριών μέσα από συνεντεύξεις για τους χορούς, τα ενδύματα, τα νυφικά, τους γάμους και τα πανηγύρια. Η συμβολή της στην καταγραφή αυτών των στοιχείων θεωρείται πολύτιμη για τη διατήρηση της άυλης πολιτιστικής κληρονομιάς του νησιού.
Η Ιωάννα Παπαντωνίου ανέπτυξε συνεργασίες με Κυπρίους λαογράφους και ερευνητές, ιδιαίτερα με τον Αλέκο Ιακωβίδη, και καλλιέργησε γέφυρες επικοινωνίας και ανταλλαγής τεχνογνωσίας ανάμεσα στον ελλαδικό και τον κυπριακό χώρο. Το έργο της εντάσσεται στη διαχρονική προσπάθεια ανάδειξης της ελληνικής ταυτότητας μέσα από το πρίσμα της ποικιλομορφίας των τοπικών παραδόσεων, στις οποίες η Κύπρος καταλαμβάνει κεντρική θέση.

Το 1985, σε συνεργασία με τον Δήμο Λεμεσού, συνέβαλε καθοριστικά στο στήσιμο και την οργάνωση του Δημοτικού Μουσείου Λαϊκής Τέχνης Λεμεσού, μεταφέροντας πολύτιμη μουσειολογική εμπειρία και επιστημονική τεκμηρίωση. Η προσφορά της αναγνωρίστηκε από το Δημοτικό Συμβούλιο Λεμεσού, το οποίο, το 2009 την τίμησε με την απονομή του ασημένιου δίσκου της πόλης, φέροντα τον Λέοντα της Αμαθούντας, ως ύψιστη ένδειξη εκτίμησης για τη μοναδική και ανεπανάληπτη συμβολή της στον εντοπισμό, την καταγραφή, τη συλλογή, τη διαφύλαξη και την προβολή του λαογραφικού πλούτου.

Το 1985 παρουσιάστηκε στη Λευκωσία η έκθεση «Η ελληνική γυναικεία φορεσιά και το κόσμημα άλλοτε και τώρα», στο πλαίσιο του εορτασμού της Αθήνας ως Πολιτιστικής Πρωτεύουσας της Ευρώπης Η συνεργασία του Πελοποννησιακού Λαογραφικού Ιδρύματος με την Κύπρο ενισχύθηκε περαιτέρω μέσα από τη στενή σχέση με το Λεβέντειο Δημοτικό Μουσείο Λευκωσίας, το οποίο τιμήθηκε το 1991 με το Ευρωπαϊκό Βραβείο Μουσείου της Χρονιάς. Οι ανταλλαγές εκθέσεων και η αδελφική σχέση των δύο μουσείων διαμόρφωσαν έναν σταθερό πολιτιστικό άξονα Ελλάδας–Κύπρου.
Η δράση της συνεχίστηκε με εκδόσεις και εκθέσεις που ανέδειξαν τον κυπριακό πολιτισμό στον ελλαδικό χώρο, όπως η έκδοση «Οι κυπριακές φορεσιές» της Ελένης Παπαδημητρίου από το Πελοποννησιακό Λαογραφικό Ίδρυμα (1991), καθώς και οι εκθέσεις «Κύπρος: Τέχνες και Ζωή» (Ναύπλιο, 1990) και «Αντανακλάσεις από τη βυζαντινή τέχνη στην Κύπρο – Η καθημερινή ζωή στο Βυζάντιο» (Δημοτική Πινακοθήκη Ναυπλίου, 1991), οι οποίες συνοδεύτηκαν και από εκπαιδευτικά προγράμματα.
Πολύχρονη ήταν και η συνεργασία της με την Παιδαγωγική Ακαδημία και τον Αλέκο Ιακωβίδη σε εκπαιδευτικά προγράμματα και διάφορες εκδηλώσεις
Την περίοδο 2007–2009, ανέπτυξε μια σειρά σημαντικών εκθεσιακών και εκδοτικών δράσεων με επίκεντρο την Κύπρο. Το 2007 παρουσιάστηκε στη Λεμεσό, στο Ίδρυμα Κάθλην και Ευαγόρα Λανίτη, η έκθεση «Ενδύεσθαι. Για ένα Μουσείο Πολιτισμού του Ενδύματος», προτείνοντας μια σύγχρονη μουσειολογική προσέγγιση του ενδύματος ως πολιτισμικού τεκμηρίου. Την ίδια περίοδο, στο Λεβέντειο Δημοτικό Μουσείο Λευκωσίας παρουσιάστηκαν οι εκθέσεις «Από το Ναύπλιο στη Λευκωσία – Οι συλλογές του ΠΛΙ» και «6 ‘Παγκόσμιοι’ Έλληνες Σχεδιαστές Μόδας», αναδεικνύοντας τη διαχρονική συνομιλία παράδοσης και σύγχρονου σχεδιασμού.
Το 2008 με την έκθεση «Από τη Λευκωσία στο Ναύπλιο – 100+1 αντικείμενα από τις συλλογές του Λεβέντειου Δημοτικού Μουσείου Λευκωσίας» στο Μουσείο «Β. Παπαντωνίου», επισφραγίζοντας μια ουσιαστική πολιτιστική ανταλλαγή. Το 2009, ο τόμος 14 του περιοδικού «Εθνογραφικά», αφιερωμένος στην Κύπρο και εκδομένος από το Πελοποννησιακό Λαογραφικό Ίδρυμα, αποτέλεσε ακόμη μία σημαντική συμβολή στην επιστημονική τεκμηρίωση και προβολή της κυπριακής πολιτιστικής κληρονομιάς.
To 2019, η Κυπριακή Εθνική Επιτροπή UNESCO απένειμε τιμητική διάκριση στην Ιωάννα Παπαντωνίου, ως ελάχιστο δείγμα αναγνώρισης και ευγνωμοσύνης της συνολικής προσφοράς της στην ανάδειξη της πολιτιστικής κληρονομιάς της Κύπρου.

Λαογραφικός Όμιλος Λεμεσού. Μακροχρόνια καθοδήγηση, συνεργασία και φιλία που σφράγισαν την πορεία μας

Ιδιαίτερα στενή υπήρξε η συνεργασία της με τον Λαογραφικό Όμιλο Λεμεσού, τον Μάριο και την Πόλυ Σωφρονίου. Υπήρξε φίλη, σύμβουλος και συνοδοιπόρος. Στήριξε την ενδυματολογική τεκμηρίωση και συμμετείχε σε λαογραφικές εξορμήσεις σε χωριά της Κύπρου
Ξεχωριστή τιμή για τον Όμιλό μας υπήρξε η παρουσία και η ενεργός συμμετοχή της στα Συμπόσια Κυπριακής Λαογραφίας, όπου πάντοτε κατέθετε λόγο ουσίας, επιστημονικής εγκυρότητας και βαθιάς αγάπης για τον κυπριακό πολιτισμό. Σε συνεργασία του Λαογραφικού με το Ίδρυμα εκδόθηκαν τα πρακτικά δύο Συμποσίων και μίας Ημερίδας Λαογραφίας.

Η παιδική ομάδα του Πελοποννησιακού Λαογραφικού Ιδρύματος συμμετείχε στο Α΄ Διεθνές Παιδικό Φεστιβάλ Λαϊκών Χορών που διοργάνωσε ο Λαογραφικός Όμιλος Λεμεσού το 1993, ενώ παιδιά του Λαογραφικού Όμιλου Λεμεσού φιλοξενήθηκαν στο Ναύπλιο, όπου είχαν την ευκαιρία να παρακολουθήσουν εκπαιδευτικά προγράμματα στο Μουσείο.

Στο πλαίσιο του εκπαιδευτικού ταξιδιού του Προγράμματος Κατάρτισης και Επιμόρφωσης Δασκάλων Παραδοσιακού Χορού, που διοργάνωσε ο Λαογραφικός Όμιλος Λεμεσού τον Μάιο του 2025, η επίσκεψη στο Πελοποννησιακό Λαογραφικό Ίδρυμα αποτέλεσε για όλους μας ένα πραγματικό προσκύνημα. Η συνάντηση με την Ιωάννα Παπαντωνίου και τον Αλέκο Ιακωβίδη υπήρξε μια εμπειρία που μας σημάδεψε. Μια στιγμή βαθιάς συγκίνησης και πνευματικής ανάτασης, που θα μείνει ανεξίτηλη στη μνήμη μας.

Για τον Λαογραφικό Όμιλο Λεμεσού υπήρξε σταθερό σημείο αναφοράς. Για την Κύπρο υπήρξε γέφυρα επιστημονικής εγκυρότητας και πολιτιστικής συνέχειας. Για τη λαογραφία υπήρξε πρωτοπόρος που διαμόρφωσε σύγχρονη μουσειολογική σκέψη με βαθύ σεβασμό στην παράδοση.

Το Συμβούλιο του Λαογραφικού Ομίλου Λεμεσού εκφράζει την ευγνωμοσύνη του για όσα προσέφερε και δεσμεύεται να συνεχίσει στον ίδιο δρόμο με προσήλωση στην τεκμηρίωση, την αυθεντικότητα και την αλήθεια της παράδοσης.

Αγαπημένη μας Νανά,
Κάποτε είχες πει «εκφράζω τη βαθιά μου ευγνωμοσύνη στον Μάριο Σωφρονίου και τον Λαογραφικό Όμιλο Λεμεσού για την αγάπη τους και την τιμή να με λογαριάζουν φίλη και συνεργάτιδα».
Σήμερα, με την ίδια ταπεινότητα, σε ευχαριστούμε εμείς.
Σε ευχαριστούμε που στάθηκες δίπλα μας μέντορας και σύμβουλος.
Που μας καθοδήγησες με αυστηρότητα, γενναιοδωρία και αλήθεια.
Που μας έμαθες να υπηρετούμε την παράδοση με σεβασμό και ευθύνη.

Και όπως στεκόσουν μπροστά στο λευκό εκείνο φόρεμα, εκτεθειμένο δίπλα στο έργο του Διαμαντή, νιώθοντας την Πόλυ κάπου κοντά σου να καμαρώνει, έτσι κι εμείς θα σε νιώθουμε παρούσα.
Κάθε φορά που θα φορούμε μια κυπριακή φορεσιά.
Κάθε φορά που θα στήνουμε μια έκθεση.
Κάθε φορά που θα προσπαθούμε να αποδώσουμε την παράδοση με αλήθεια και σεβασμό.
Η μνήμη σου θα μας συνοδεύει ως μέτρο, ως ευθύνη, ως φως.

Καλό ταξίδι στο Φως.

Στο βίντεο που ακολουθεί παρουσιάζεται το τεράστιο έργο της Ιωάννας Παπαντωνίου και του Ιδρύματος «Βασίλειος Παπαντωνίου» για την Κύπρο. Η παρουσίαση αυτή πραγματοποιήθηκε από την ίδια, στο πλαίσιο των εκδηλώσεων για τα 50 χρόνια της Κυπριακής Δημοκρατίας, που διοργάνωσε ο Λαογραφικός Όμιλος Λεμεσού το 2010.
Μουσική υπόκρουση, ο Πολογιαστός από την έκδοση Κύπρος Δημοτική Μουσική του Πελοποννησιακού Λαογραφικού Ιδρύματος «Βασίλειος Παπαντωνίου»