Kerken in Peelland

BEEK EN DONK - De 15e eeuwse St. Michaelskerk werd na instorting in 1672 herbouwd en omstreeks 1813 gesloopt. De toren is een overblijfsel van het St. Michael-kerkgebouw dat "eenzaam op de akkers" gelegen was. Een reconstructie van de kerk van Beek is aan de hand van de twee tekeningen die Verhees er van maakte in grote lijnen mogelijk.

Het was een basilicaal gebouw, hoewel twee van de drie licht beukvensters lijken te zijn dichtgemetseld. Het schip had drie traveeën; de zuidbeuk had nog een travee meer maar werd doorsneden door een laag transept. Het koor was volgens het bijschrift van Verhees reeds in 1763 ingestort, maar de resten ervan zijn in het muurwerk van de oostmuur zichtbaar. Hieruit kunnen we afleiden dat het lager was dan het schip. Mogelijk had het dezelfde plattegrond als de koren van de meeste omliggende kerkjes: twee traveeën en driezijdige sluiting. Archeologische vondsten vertellen ons dat hier het oudste centrum van Beek lag. Vanaf de 12e eeuw verplaatste de bevolking van Beek zich langzaam naar het huidige centrum. De toren behield nog eeuwenlang haar maatschappelijke functie, waardoor deze is blijven staan. De zware bakstenen toren herinnert ons aan het St. Michael-kerkgebouw dat "eenzaam op de akkers" gelegen was. De Oude Toren staat nu alleen, maar wordt omringd door een begraafplaats.
De bakstenen toren bestaat uit drie geledingen. Op de begane grond ingangsportaal met opgeklampte deuren met daarboven een spitsbogig lancetvenster met bakstenen vorktracering. De tweede geleding heeft blinde rondboognissen. Daarboven, op de derde geleding, zijn de open galmgaten aangebracht, waarboven een rondboogfries de toren afsluit. Een kleine achtkantige spits bekroont het geheel.
De kerktoren is een uitdrukking van de Gouden Eeuw van Brabant, in welke periode in kleine dorpen imposante kerken werden gebouwd. Daarbij is de kerktoren een typisch voorbeeld van het verschijnsel van eenzame kerktorens.

Nederland is een torenland bij uitnemendheid en is dan ook altijd om zijn torenbezit vermaard geweest. Er zijn weinig landen in Europa waar zoveel kerktorens zo dicht op elkaar staan, waar de bewoners op zo’n gering oppervlakte zulk een rijke variatie aan stenen bakens hebben geschapen. Als factoren voor deze bijzondere historische omstandigheid worden onder andere genoemd: de noodzaak aan (ideële) herkenningspunten, de drang naar een in het oog springende bevestiging van een gemeenschap en de behoefte aan een statussymbool. De kerken kunnen worden opgevat als zelfstandige grootheden die aan het leven van een gemeenschap uitdrukking gaven.

voor meer informatie kijk op:
http://www.kerkenindepeel.nl/24/kerken-en-kerktorens-in-het-rijk-van-dommel-en-aa-vanuit-regionaal-perspectief-

De kerklocatie in Aarle

De bronnen duiden erop dat Aarle al voor 1249 een kerk had. De kerk zal naar alle waarschijnlijkheid in oorsprong de Romaanse bouwstijl hebben gehad. De kerk van Aarle bezat de rang van ‘media ecclesia’, wat betekent dat het een doorsnee kerk betrof. Men eerde als patrones Onze Lieve Vrouw Presentatie. De kerk had verschillende ‘beneficiën’, dat zijn bronnen van inkomsten en gunsten. De inkomsten waren ook gekoppeld aan afzonderlijke altaren. In de 15e eeuw had de kerk vier altaren. De kerk van Aarle werd in de 17e eeuw omschreven als een ‘een fraai geproportioneerde kerk’ (zie afbeelding). In het schetsboek van Hendrik Verhees treffen we een schets aan uit 1791 van het exterieur van het kerkgebouw en een plattegrond van de kerk uit het jaar 1808. De tekeningen stemmen goed met elkaar overeen. Verhees heeft een basilicale kerk getekend met een schip, de hoofdruimte van het kerkgebouw, met drie traveeën (een schip is een in een richting gebouwde symmetrische ruimte). De zijbeuken lopen iets door langs de toren. Het koor is even breed als het schip (zie afbeelding). De toren is geheel vlakopgaand en heeft vermoedelijk drie geledingen gehad.

Sinds 1648 werd de kerk gebruikt door de protestanten en werd de kerk bediend door een predikant, die ook de gelovigen te Beek en Lieshout onder zijn hoede had. De katholieken van Aarle en Rixtel werden verbannen naar door henzelf gebouwde schuurkerk(en). De kerk van Aarle, oorspronkelijk gesticht als een zogenaamde "vrije kerk", dat wil zeggen gesticht door de kerkgemeenschap zelf, werd na 1648 door het zeer gering aantal aanhangers van de nieuwe religie niet goed onderhouden. De kosten waren daarvoor te hoog en zij werd ook te weinig gebruikt. Bij de storm op 9 november 1800 sloeg de spits van de toren af. De oude kerk werd een armzalige bouwval.

Deze kerk was een uitdrukking van de Gouden Eeuw van Brabant, in welke periode in kleine dorpen imposante kerken werden gebouwd. De kerk was een typisch voorbeeld van een eenzaam in de akkers gelegen kerk.

Voor een uitvoeringsproject zou men graag een gezamelijke regionale animatiefilm of beeldverhaal over de geschiedenis en de onwikkeling van de kerken in de regio willen maken.

is er iemand kundig om dit te maken, er bestaat een mogelijkheid dat hiervoor een vergoeding wordt gegeven. dit is echter vooralsnog niet zeker.

In 1178 was er al sprake van een kerk in Rixtel. De kerk in Rixtel was een "eigen kerk", dat wil zeggen, gesticht door de grondeigenaar, die tevens voldoende middelen voor het onderhoud waarborgde. Reeds in 1173 of kort daarna schonk Didradis, vrouwe van Rixtel het patronaat van de verenigde kerken van Helmond en Rixtel aan de abdij van Floreffe welke schenking de 25ste Maart 1178 door paus Alexander III is bevestigd. De kerk van Rixtel vereerde de H. Margaretha als haar patrones. Primaire bronnen vermelden verschillende altaren en beneficiën (geldelijke inkomsten). In 1497 kwam er een nieuw altaar van de H. Drievuldigheid, samen met dat van Johannes de Doper. Het altaar leverde een jaaropbrengst van 5 mud rogge op. Op het altaar van de H. Drievuldigheid ruste een zogenaamd beneficie ten gunste van Helmond.

Bij de belegering van Helmond in 1587 liet de graaf van Hohenlohe door zijn soldaten de kerk van Rixtel plunderen en in brand steken. Het oorspronkelijke schip werd blijkbaar vervangen door een vierkante noodbouw op houten pijlers. Nadat de macht over de Meierij in 1629 aan de Staatsen was gekomen, werd in 1631 de kerk voor het vieren van de mis gesloten. Na het verbod van rooms-katholieke erediensten in 1648, en de ingebruikneming door de aanhangers van de gereformeerde religie, zette de aftakeling van het gebouw in. In 1811 verkocht men de banken en in 1817 kreeg de gemeente toestemming kerk en toren af te breken. De kerk en toren van Rixtel werden in 1818 gesloopt. De kerk was een uitdrukking van de Gouden Eeuw van Brabant, in welke periode in kleine dorpen imposante kerken werden gebouwd.

nog een plaatje van de prachtige kerktoren in stiphout

Adres: Van de Brugghenstraat 43

Status: Alleenstaande toren

Monument: Rijksmonument, archeologisch monument nr;10541

In de 17e eeuw ging de oude kerk, die ten noorden van het dorp eenzaam in de akkers lag, met de Oude Toren over in handen van de protestanten. In de 18e eeuw waren er in Stiphout dus twee kerken. De schuurkerk van de katholieken, midden in het dorp, en de oude kerk met de Oude Toren, voor de handvol protestanten van het dorp. De oude kerk met de oude toren zag er in die jaren niet bijster florissant uit. Het gebouw raakte steeds verder in verval. De kerk werd nog wel dusdanig gerestaureerd dat de bekende Hanewinkel rond 1800 nog opmerkte dat het kleine dorp "een nette kerk" had, die pronkte met "een nette spitse toren". Het zou echter niet lang meer duren, of de kerk werd afgebroken. Blijkbaar werd het gebouwtje de laatste tientallen jaren nauwelijks meer gebruikt en raakte het flink in verval, zodat in 1823 de katholieken toestemming kregen om de kerk en de toren te slopen. In het daarop volgende jaar werd de kerk gesloopt. De toren met spits bleef staan. In 1884 sloeg de bliksem in de toren. De houten delen en de spits verbrandden. De huidige generatie Stiphoutenaren hebben de Oude Toren steeds gekend als een kale stenen toren zonder spits. De herinnering aan wat er zich vroeger zoal heeft afgespeeld rond de Oude Toren vervaagde steeds meer.De middeleeuwse kerktoren van Stiphout is een goed voorbeeld van een geslaagde restauratie. Tot enkele decennia geleden was deze toren tot een ruïne vervallen na tientallen jaren van verval. Het bouwkerk telt vier geledingen, door tufstenen lijsten gescheiden van elkaar. De onderste drie geledingen zijn 15e eeuws. De eerste geleding bevat een geschonden ingang en de sporen van ellipsvormige bogen waarin eens de grafmonumenten van de familie v.d. Brughhe van Kasteel Croy stonden. De derde geleding heeft twee met tudorbogen afgesloten galmgaten. Deze galmgaten werden bij de vroeg 16e eeuwse verhoging gedicht. De verhoging vertoont dezelfde vormen als de eveneens verhoogde toren van Gerwen. In 1392 vond bij deze kerktoren het Mirakel van Stiphout plaats waarbij een boer het H. Sacrament uit de brandende kerk redde.

De kerktoren is een uitdrukking van de Gouden Eeuw van Brabant, in welke periode in kleine dorpen imposante kerken werden gebouwd. Daarbij is de kerktoren een typisch voorbeeld van het verschijnsel van eenzame kerktorens.

Adres: Heuvel 21

Status: In bedrijf

Monument: Rijksmonument

Aan het einde van de 15e eeuw werd begonnen met de bouw van de derde kerk in Gerwen: de huidige kerk. De eenvoudige toren, zonder versieringen of steunberen, geef aan dat de Gerwense gemeenschap niet veel te besteden had aan de nieuwbouw. Bij de gotische kerk van Gerwen kunnen we tegenwoordig nog het een en ander zien van de oorspronkelijke 15e eeuwse bouw.

De Oude St. Clemenskerk is eind 15de eeuw gebouwd in de stijl van de Kempische Gotiek. Na een brand in 1612 is de kerk gedeeltelijk vernieuwd en in de loop van de tijd zijn er ook andere aanpassingen gedaan. Het metselwerk tussen de lichtbeuk-ramen blijken uit bouwsporen ooit te zijn veranderd en mogelijk heeft men de spaarvelden verwijderd. Een spaarveld of spaarnis is een ondiepe, blinde nis in een muur, waardoor materiaal, zoals baksteen, uitgespaard wordt, bijvoorbeeld om de vlakke gevelwand te verlevendigen. De kerk bestaat uit een driezijdig gesloten koor, dwarspand, driebeukig basilicaal schip en vlakopgaande toren.

Na de storm van 1800 werd de kerk ten dele gerestaureerd. De steunbeerloze westtoren bevat resten van oudere galmgaten wat ons verteld dat deze later verhoogd is. Een galmgat is een opening in een muur ter hoogte van de luidklokken, zodat het geluid van de klokken naar buiten kan. Meestal zitten er houten of metalen horizontale galmborden in het galmgat. Deze voorkomen dat er regen naar binnen kan en richten het geluid wat meer naar beneden. De klokkengeleding heeft evenals de toren van Stiphout, aan elke zijde vier nissen waarvan de middelste twee de spitsbogige galmgaten bevatten. De torenspits werd in 1801 vernieuwd blijkens het opschrift op de naald : ‘Desen toren heeft gemakt Joannes Dystlbloem in het jaar 1801’.Met name de toren vertoont nog veel authentieke kenmerken van de 15e eeuwse bouw. Het bouwen van torens op religieuze gebouwen is specifiek voor het Europa van de Middeleeuwen. De vroegste christelijke kerken in Brabant, hadden in de meeste gevallen geen toren. De schaal en verspreiding van kerken en de kerktorens in Noord-Brabant was voor die tijd ongekend. Voor bezoekers uit het buitenland was een bezoek aan Brabant als het bezoek van een hedendaagse dorpeling aan een grote metropool met veel wolkenkrabbers. In Brabantse dorpen en kleine stadjes verrezen monumentale kerkreuzen waar grote dorpen elders alleen met jaloezie naar konden kijken. De kerken waren meer dan alleen een statussymbool, ze waren ook hét symbool van een nieuwe gemeenschapsvorm.

De kerken hebben alles te maken met het ontstaan van dorpen. In de loop van de 13e en 14e eeuw vormden de zich tot dan toe verspreide bewoningsvormen tot een dorp, ofwel een communitas. Met als meest sprekende uitdrukking, de bouw van grote kerken en kerktorens. Waarschijnlijk hebben de protestanten nauwelijks gebruik gemaakt van de kerk. De kerk was in 1798 weer in bezit gekomen van de parochie van Nuenen-Gerwen. De kerktoren is een uitdrukking van de Gouden Eeuw van Brabant, in welke periode in kleine dorpen imposante kerken werden gebouwd.

De Sint-Lambertuskerk van Nederwetten kennen we aan de hand van foto’s van het einde van de 19e eeuw. Van de bakstenen toren resteert nog een gerestaureerde romp. Het was een vrij kleine kerk gebouwd in de 15e eeuw, in de stijl van de Kempische Gotiek. De kleine kerk van Nederwetten telde in de 16e eeuw twee altaren. Een altaar was toegewijd aan de Heilige Lambertus, de patroon van de parochie. In 1654 werd gemeld dat de toren van de kerk van Nederwetten hoogstnoodzakelijk moest worden gerepareerd. Vanaf 1700 werd de kerk niet meer door de protestanten gebruikt en was er aanvankelijk geen bestemming voor het gebouw. De kerk diende van 1756 tot 1792 als raadhuis. In 1797 werd het gebouw weer door de katholieken in gebruik genomen. Tot 1920 deed de toren dienst als luidtoren. Na de sloop van de kerk in de 19e eeuw bleef de toren in het bezit van de gemeente.. De toren vertoont veel overeenkomsten met die van Gerwen. Er zijn echter geen versieringen aangebracht in de baksteen in de vorm van bogen of spaarvelden. De kerk van Nederwetten was een eenbeukige kruiskerk, in ietwat zwaarmoedig opgevatte vormen van de vroege-gotiek.

Uit de tekening van Verhees hieronder blijkt dat de verdwenen kerk geen erg groots gebouw was: een eenbeukig schip van vier traveeën, gedeeltelijk doorlopend langs de toren en een nagenoeg even hoog koor van twee traveeën met driezijdige absis. Enkele ramen waren dicht gemetseld. De toren is een vlak opgaand bouwwerk van drie geledingen en twee galmgaten in de bovenste geleding. Tegenwoordig verkeert de toren in een zeer vervallen staat: de spits is verdwenen en delen van het muurwerk zijn afgebrokkeld. De nog 14e eeuwse toren is verder geheel onversierd. Aan de westkant een hoge laatgotisch aandoende ingangsnis die niet de indruk maakt later te zijn ingebroken. Het is ook mogelijk dat de toren later dan de 14e eeuw is ontstaan.

Het dorpje Nederwetten ligt even verderop. De toren is een van de weinige alleenstaande torens in Brabant die in ruïneuze staat verkeerd. Althans, het verval is stopgezet in 1982, maar de toren is niet geheel terug gerestaureerd. In 1938 heeft de toren haar spits verloren. De ligging in de landerijen maakt deze toren tot iets speciaals. De gronden rondom de toren zijn in particulier bezit. De kerktoren is een uitdrukking van de Gouden Eeuw van Brabant, in welke periode in kleine dorpen imposante kerken werden gebouwd. Daarbij is de kerktoren een typisch voorbeeld van het verschijnsel van eenzame kerktorens.

De Heilige Luciakerk in Mierlo

Adres: Baron v. Scherpenzeel-Heuschweg 2, 6
Status: in gebruik
Monument: Rijksmonument
Op het eerste gezicht lijkt de Heilige Luciakerk weinig temaken te hebben met middeleeuwse torens. Maar niets is minder waar. De neogotische kerktoren staat als het ware over de middeleeuwse alleenstaande toren heen gezet.
De kerk van Mierlo behoorde tot de Helmondse groep. Het huidige neo-gotische kerkgebouw en de toren dateren van 1856. De kerk is vrij eenvoudig uitgevoerd. Aan de toren werden steunberen en nisbogen aangebracht, maar er werd geen natuursteen in de gevel verwerkt.
De patroonheilige van deze kerk was oorspronkelijk Maria. Aan het begin van de 17e eeuw waren het Maria en de Heilige Lucia en tegenwoordig is de kerk toegewijd aan de Heilige Lucia. De heilige Lucia werd speciaal vereerd als patrones tegen besmettelijke ziekten. Aan de hand van bovenstaand 19e eeuwse schilderij kunnen we ons nog een voorstelling maken van de middeleeuwse kerk.

Onderstaand filmpje geeft alvast een impressie van wat er op de route ligt. Torendag

Middeleeuwse kerktoren route