Yoga and Life याेग र जिवन

भाग ८
अष्टपक्र गीता
अध्याय २
१६. श्लोक २-१६ – शरीर रहे-नरहे के फरक
श्लोक:
सशरीरमिदं विश्वं न किञ्चिदिति निश्चितम्।
शुद्धचिन्मात्र आत्माहं तत्कस्मिन्कल्पनाधुना ॥

भावार्थ: यो शरीरसहितको विश्व केही पनि होइन भन्ने निश्चित भयो। म शुद्ध चैतन्यमात्र आत्मा हुँ। अब के को कल्पना गर्ने?

व्याख्या:
यो श्लोक अध्याय २ को 'क्लाइमेक्स' हो। जनक भन्छन् – मेरो सबै द्विविधा सकियो। 'न किञ्चित्' – यो शरीर, यो संसार, यो दुःख-सुख केही पनि सत्य होइन। जस्तो सिनेमाको पर्दामा आगलागी देख्दा पर्दा जल्दैन, त्यस्तै म चैतन्यको पर्दामा शरीर-संसारको चलचित्र चलिरहेको छ। चलचित्र सकिए पनि म जस्ताको तस्तै रहन्छु। 'शुद्धचिन्मात्र' – म केवल होश, केवल जान्नेपन हुँ। जब यो पक्का भयो भने 'तत्कस्मिन् कल्पनाधुना' – अब के को इच्छा? के को डर? के को भोलिको चिन्ता? कल्पनाको जरा नै 'म शरीर हुँ' भन्ने थियो। त्यो जरा उखेलिएपछि कल्पनाको रुख कहाँबाट पलाउने?
१७. श्लोक २-१७ – शरीर नै बन्धन र मोक्ष हो
श्लोक:
शरीरं स्वर्गनरकौ बन्धमोक्षौ भयं तथा।
कल्पनामात्रमेवैतत्किं मे कार्यं चिदात्मनः ॥

भावार्थ: शरीर, स्वर्ग-नरक, बन्धन-मोक्ष र भय पनि – यी सबै कल्पनामात्रै हुन्। म चैतन्य-आत्मालाई यिनीसँग के काम?

व्याख्या:
जनक अझै प्रहार गर्छन्। सामान्य मान्छे स्वर्ग जान चाहन्छ, नरकदेखि डराउँछ। बन्धनबाट मुक्त हुन खोज्छ। तर ज्ञानी भन्छ – स्वर्ग-नरक, बन्धन-मोक्ष सबै 'शरीर' भन्ने कल्पनामा अडेका छन्। शरीर छैन भने स्वर्ग जाने को? नरक भोग्ने को? बाँधिने को? छुट्ने को? जस्तो सपनामा चोर देखेर डर लाग्छ। ब्युँझेपछि थाहा हुन्छ – न चोर थियो, न डर थियो, सबै कल्पना थियो। त्यस्तै 'चिदात्मनः' – म होशस्वरूप आत्मालाई यी सपनाका कुरासँग के मतलब? म त ब्युँझेकै छु।
१८. श्लोक २-१८ – जनसमूहमा पनि एक्लै
श्लोक:
अहो जनसमूहेऽपि न द्वैतं पश्यतो मम।
अरण्यमिव संवृत्तं क्व रतिं करवाण्यहम् ॥

भावार्थ: अहो! द्वैत नदेख्ने मलाई जनसमूह पनि जंगल जस्तै भएको छ। अब म के मा रमाऊँ?

व्याख्या:
यो धेरै मीठो अवस्था हो। पहिले मान्छे भीडमा रमाउँथ्यो, एक्लै हुँदा डराउँथ्यो। ज्ञान भएपछि ठिक उल्टो हुन्छ। 'न द्वैतं पश्यतो मम' – मलाई दोस्रो कोही देखिँदैन। जता हेर्छु, म आफैंलाई देख्छु। तब लाखौंको भीड पनि 'अरण्यमिव' – सुनसान जंगल जस्तै लाग्छ। जंगलमा कोसँग कुरा गर्ने? कोसँग रिसाउने? कोसँग प्रेम गर्ने? सबै रुख-विरुवा भएपछि 'रति' – रमाउने ठाउँ नै बाँकी रहँदैन। यो वैराग्य होइन, यो परम एकत्व हो। नाटक हेर्दा पात्र धेरै हुन्छन्, तर ज्ञानीलाई थाहा छ – नाटक खेल्ने एक्लै छ।

१८. श्लोक २-१८ – जनसमूहमा पनि एक्लै
श्लोक:
अहो जनसमूहेऽपि न द्वैतं पश्यतो मम।
अरण्यमिव संवृत्तं क्व रतिं करवाण्यहम् ॥

भावार्थ: अहो! द्वैत नदेख्ने मलाई जनसमूह पनि जंगल जस्तै भएको छ। अब म के मा रमाऊँ?

व्याख्या:
यो धेरै मीठो अवस्था हो। पहिले मान्छे भीडमा रमाउँथ्यो, एक्लै हुँदा डराउँथ्यो। ज्ञान भएपछि ठिक उल्टो हुन्छ। 'न द्वैतं पश्यतो मम' – मलाई दोस्रो कोही देखिँदैन। जता हेर्छु, म आफैंलाई देख्छु। तब लाखौंको भीड पनि 'अरण्यमिव' – सुनसान जंगल जस्तै लाग्छ। जंगलमा कोसँग कुरा गर्ने? कोसँग रिसाउने? कोसँग प्रेम गर्ने? सबै रुख-विरुवा भएपछि 'रति' – रमाउने ठाउँ नै बाँकी रहँदैन। यो वैराग्य होइन, यो परम एकत्व हो। नाटक हेर्दा पात्र धेरै हुन्छन्, तर ज्ञानीलाई थाहा छ – नाटक खेल्ने एक्लै छ।

२०. श्लोक २-२० – ग्रहण-त्यागबाट मुक्त
श्लोक:
न मे हानिर्न मे लाभो न मे सुखं न मे दुःखम्।
यत्किंचित्स्वप्नवत्तस्मिंस्त्यागे ग्रहणेऽपि वा ॥

भावार्थ: मेरो न हानि छ न लाभ, न सुख छ न दुःख। जे-कुरा हुन्छ, त्यो सपना जस्तै हो। त्यसैले त्यागमा पनि र ग्रहणमा पनि मलाई केही छैन।

व्याख्या:
यो श्लोकले दोस्रो अध्यायलाई पूर्णता दिन्छ। ज्ञानीको अवस्था कस्तो हुन्छ भने – शेयर बजार घट्यो भने हानि भएन, बढ्यो भने लाभ भएन। ज्वरो आयो भने दुःख भएन, निको भयो भने सुख भएन। किन? किनभने 'यत्किंचित्स्वप्नवत्' – जे-जे हुन्छ, सबै सपना जस्तै लाग्छ। सपनामा लाख जित्यो भने बिहान के फाइदा? सपनामा घर भत्कियो भने के घाटा? दुवै झुटो हो। त्यस्तै ज्ञानीलाई थाहा छ – यो जाग्रत अवस्था पनि एक लामो सपना हो। त्यसैले ऊ न केही 'त्याग' गर्न हतार गर्छ, न केही 'ग्रहण' गर्न लालायित हुन्छ। संन्यासी बनेर जंगल जानु पनि त्याग होइन, राजा बनेर सिंहासनमा बस्नु पनि ग्रहण होइन। भित्रबाट 'मैले केही छोडिनँ, केही पाइनँ' भन्ने बोध नै मुक्ति हो।

अध्याय २
११. श्लोक २-११ – शरीर, स्वर्ग, नरक सबै कल्पना
श्लोक:
मयि अनन्तमहाम्भोधौ चित्तवाते प्रशाम्यति ।
असाधोर्जीववणिजो जगत्पोतो विनश्वरः ॥

भावार्थ: म अनन्त महासागर हुँ। जब चित्तरूपी हावा शान्त हुन्छ, तब दु:खी जीव-रूपी व्यापारीको जगत-रूपी डुंगा नाश हुन्छ।

व्याख्या:
जनक आफूलाई अनन्त महासागर भन्छन्। चित्त भनेको हावा हो। हावा चल्दा समुद्रमा छाल उठ्छ – त्यो छाल नै 'जगत' हो। हावा शान्त भयो भने छाल आफैं बिलाउँछ। त्यस्तै चित्त शान्त हुने बित्तिकै 'म शरीर हुँ, म दु:खी जीव हुँ' भन्ने भ्रमको डुंगा डुब्छ। डुंगामा बसेर 'पारि जान्छु' भन्ने व्यापारी जीव हो। तर महासागरलाई थाहा छ – डुंगा, व्यापारी, पारि-वारि सबै कल्पना हो। म त केवल अथाह जल हुँ।

१२. श्लोक २-१२ – ममा आश्चर्य के छैन
श्लोक:
मयि अनन्तमहाम्भोधौ आश्चर्यं जीववीचयः ।
उद्यन्ति घ्नन्ति खेलन्ति प्रविशन्ति स्वभावतः ॥

भावार्थ: म अनन्त महासागरमा जीव-रूपी छालहरू आश्चर्यजनक रूपमा उठ्छन्, ठोकिन्छन्, खेल्छन् र स्वभावले नै ममा प्रवेश गर्छन्।

व्याख्या:
समुद्रमा छाल उठ्नु, ठोकिनु, फुट्नु कुनै आश्चर्य होइन – त्यो समुद्रको स्वभाव हो। छाल समुद्रभन्दा अलग छैन। त्यस्तै म अनन्त चैतन्य-समुद्र हुँ। ममा यी शरीरहरू, मनहरू, जीवहरू उठ्छन्, जन्म-मृत्युको खेल खेल्छन्, अनि फेरि ममै बिलाउँछन्। ज्ञानीलाई जन्म-मृत्यु देखेर आश्चर्य लाग्दैन। किनकि ऊ जान्दछ – जे उठ्यो त्यो म नै हुँ, जे बिलायो त्यो पनि म नै हुँ। अलग्गै केही छैन।

१३. श्लोक २-१३ – सीप र चाँदी जस्तै
श्लोक:
मयि अनन्तमहाम्भोधौ विश्वं नाम विकल्पना ।
अतिशान्तो निराकार एतदेवाहमास्थितः ॥

भावार्थ: म अनन्त महासागरमा विश्व नामको कल्पना मात्रै हो। म अत्यन्त शान्त, निराकार हुँ र यसैमा स्थित छु।

व्याख्या:
श्लोक ९ मा सिपीमा चाँदीको दृष्टान्त थियो। यहाँ जनक त्यही कुरा अझ जोड दिएर भन्छन्। सिपीमा चाँदी 'नाम' मात्रै हो, वस्तु होइन। त्यस्तै म अनन्त-शान्त-निराकार आत्मामा 'विश्व' नामको कल्पना मात्रै आरोपित भएको छ। विश्व भनेर अलग्गै वस्तु छैन। ज्ञानीको स्थिति कस्तो हुन्छ भने – ऊ 'अतिशान्तो निराकार' भएर बस्छ। हल्ला बाहिर छ, तर ऊ भित्र पूर्ण मौन छ। आकारहरू देखिन्छन्, तर ऊ निराकारमा अडिग छ।
१४. श्लोक २-१४ – न बद्ध, न मुक्त
श्लोक:
नाहं देहो न मे देहो बोधोऽहमिति निश्चयी ।
न बद्धो न च वा मुक्त इति मे निश्चला मतिः ॥

भावार्थ: 'म देह होइन, देह मेरो होइन, म बोध-स्वरूप हुँ' यस्तो निश्चय भएकोले म न बद्ध छु न मुक्त। यो मेरो अचल मति हो।

व्याख्या:
यो धेरै गहिरो श्लोक हो। पहिले 'म बद्ध छु' भन्ने भ्रम थियो। त्यसपछि गुरुले 'तिमी मुक्त हौ' भनेर सिकाए। तर जनक भन्छन् – बद्ध र मुक्त दुबै देहलाई लिएर लाग्ने धर्म हुन्। जब 'म देह नै होइन' भन्ने निश्चय भयो, तब बद्ध को हुने? मुक्त को हुने? जस्तो सपनामा हातखुट्टा बाँधियो। ब्युँझेपछि थाहा हुन्छ – न बाँधिएको थिएँ, न फुक्नुपर्यो। ब्युँझनु नै मुक्ति हो। तर आत्मा त सधैं ब्युँझेकै छ। त्यसैले ऊ न बद्ध न मुक्त – केवल 'बोधोऽहम्' – म ज्ञानस्वरूप हुँ।

१५. श्लोक २-१५ – घटाकाश जस्तै
श्लोक:
अहो मयि स्थितं विश्वं वस्तुतो न मयि स्थितम् ।
न मे बन्धोऽस्ति मोक्षो वा भ्रान्ति: शान्ता निराश्रया ॥

भावार्थ: अहो! ममा स्थित भएको विश्व वास्तवमा ममा स्थित छैन। मलाई न बन्धन छ न मोक्ष। निराधार भ्रान्ति शान्त भयो।

व्याख्या:
घडा भित्र आकाश छ जस्तो लाग्छ। घडा फुट्यो भने 'घडाको आकाश' कहाँ गयो? कतै गएन, किनकि त्यो पहिल्यै थिएन। आकाश त सधैं एक र अखंड थियो। त्यस्तै 'ममा विश्व छ' भन्ने लाग्छ। तर ज्ञान भएपछि थाहा हुन्छ – वस्तुतः ममा विश्व कहिल्यै थिएन। 'ममा विश्व छ' भन्ने भ्रान्ति नै बन्धन थियो। त्यो भ्रान्ति निराधार थियो – त्यसको कुनै आधार नै थिएन। आधार नभएको भ्रान्ति ज्ञानले शान्त भयो। अब न बन्धन रह्यो, न मोक्ष चाहियो।

भाग ६

अध्याय २

६. श्लोक २-६ – मिस्रीमा मिठास जस्तै
श्लोक:
यथा न इक्षुरसात् क्लिन्ना तेन व्याप्तैव शर्करा ।
तथा न विश्वात् क्लिन्नोऽहं मया व्याप्तमिदं जगत् ॥

भावार्थ: जसरी मिस्री उखुको रसबाट बनेको भए पनि रसले भिज्दैन, तर रसले नै व्याप्त हुन्छ, त्यस्तै म विश्वबाट प्रभावित हुँदिन, तर यो जगत मबाटै व्याप्त छ।

व्याख्या:
जनक गहिरो दृष्टान्त दिन्छन्। उखुको रसलाई पकाएर मिस्री बन्छ। मिस्रीको मूल तत्त्व रस नै हो, रसले नै व्याप्त छ। तर अब त्यो मिस्रीलाई रसमा डुबायौ भने पनि त्यो गल्दैन, भिज्दैन। त्यस्तै यो जगत म – आत्मा – बाटै बनेको हो, मेरै चैतन्यले व्याप्त छ। तर म जगतको सुख-दुःख, मान-अपमानले भिज्दिन, गल्दिन। म अधिष्ठान हुँ, कार्यले अधिष्ठानलाई असर गर्दैन।

७. श्लोक २-७ – मृगतृष्णा जस्तै संसार
श्लोक:
आत्माज्ञानाज्जगद्भाति आत्मज्ञानान्न भासते ।
रज्ज्वज्ञानादहिर्भाति तज्ज्ञानाद्भासते न हि ॥

भावार्थ: आत्माको अज्ञानले गर्दा संसार देखिन्छ, आत्माको ज्ञानले गर्दा संसार देखिँदैन। डोरीको अज्ञानले सर्प देखिन्छ, डोरीको ज्ञानले सर्प देखिँदैन।

व्याख्या:
यो 'रज्जु-सर्प न्याय' हो, अद्वैतको सबैभन्दा प्रसिद्ध दृष्टान्त। अँध्यारोमा डोरी देखेर 'सर्प हो' भन्ने ठान्छौ र डराउँछौ। बत्ती बालेर हेर्दा थाहा हुन्छ – सर्प कहिल्यै थिएन, डोरी मात्रै थियो। त्यस्तै अज्ञानको अँध्यारोमा यो 'संसार' सत्य जस्तो लाग्छ र हामी राग-द्वेष गर्छौं। 'आत्मज्ञान' को बत्ती बल्ने बित्तिकै थाहा हुन्छ – संसार नाम-रूप मात्रै थियो, अधिष्ठान आत्मा मात्रै सत्य थियो। संसार हराउँदैन, तर 'संसार' भन्ने भ्रम हराउँछ।

८. श्लोक २-८ – प्रकाश नै मेरो स्वरूप हो
श्लोक:
प्रकाशो मे निजं रूपं नातिरिच्ये ततः परम् ।
यदा प्रकाशते विश्वं तदाहं भास एव हि ॥

भावार्थ: प्रकाश नै मेरो निजी स्वरूप हो, त्योभन्दा बढी म केही होइन। जब विश्व प्रकाशित हुन्छ, तब म नै प्रकाशित हुन्छु।

व्याख्या:
जनक भन्छन् – म शरीर, मन, बुद्धि होइन। 'प्रकाशो मे निजं रूपं' – म स्वयं प्रकाश हुँ। जस्तो सूर्यको स्वरूप प्रकाश हो, त्योभन्दा अलग सूर्य छैन। त्यस्तै म चैतन्य-प्रकाश हुँ। जब घाम लाग्छ अनि रूख, घर, मान्छे देखिन्छ। तर वास्तवमा देखिएको के हो? घामको प्रकाश नै विभिन्न रूपमा देखिएको हो। त्यस्तै जब यो विश्व देखिन्छ, त्यो मेरै प्रकाशको खेल हो। 'अहं भास एव हि' – म नै भासिरहेको छु। ज्ञानीले जहाँ हेर्छ, आफैंलाई देख्छ।
९. श्लोक २-९ – कल्पनाले जगत देखिन्छ
श्लोक:
अहो विकल्पितं विश्वमज्ञानान्मयि भासते ।
रूप्यं शुक्तौ फणी रज्जौ वारि सूर्यकरे यथा ॥

भावार्थ: अहो! अज्ञानले गर्दा ममा कल्पित विश्व भासिन्छ। जस्तो सिपीमा चाँदी, डोरीमा सर्प, र मरुभूमिमा सूर्यको किरणमा पानी देखिए जस्तै।

व्याख्या:
जनक तीन वटा भ्रमका दृष्टान्त दिन्छन्:
१. शुक्ति-रजत – सिपीलाई चाँदी देख्नु। सिपी सत्य हो, चाँदी कल्पना हो।
२. रज्जु-सर्प – डोरीलाई सर्प देख्नु। डोरी सत्य हो, सर्प कल्पना हो।
३. मृगतृष्णा – मरुभूमिमा सूर्यको तापले पानी देखिनु। बालुवा सत्य हो, पानी कल्पना हो।

त्यस्तै 'म' = आत्मा सत्य हो, र यो 'विश्व' कल्पना हो। अज्ञानले गर्दा कल्पना सत्य जस्तो लाग्छ। ज्ञान भएपछि थाहा हुन्छ – अधिष्ठान म मात्रै सत्य थिएँ, विश्व त ममा आरोपित भ्रम मात्र थियो।
१०. श्लोक २-१० – मबाटै सबै निस्किन्छ र बिलाउँछ
श्लोक:
मत्तो विनिर्गतं विश्वं मय्येव लयमेष्यति ।
मृदि कुम्भो जले वीचिः कनके कटकं यथा ॥

भावार्थ: मबाटै निस्किएको यो विश्व ममै लीन हुनेछ। जस्तो माटोमा घडा, पानीमा छाल, र सुनमा बाला।

व्याख्या:
यो 'सृष्टि-स्थिति-लय' को दृष्टान्त हो।
१. मृदि कुम्भः – कुमाले माटोबाट घडा बनाउँछ, घडा फुटेपछि फेरि माटोमै मिल्छ। घडा अलग्गै वस्तु होइन।
२. जले वीचिः – पानीबाटै छाल उठ्छ, पानीमै बिलाउँछ। छाल पानीबाहेक केही होइन।
३. कनके कटकं – सुनबाटै बाला बन्छ, पगाल्यो भने फेरि सुन नै हुन्छ। बाला सुनभन्दा अलग छैन।

त्यस्तै यो विश्व म – आत्मा – बाटै निस्किएको हो, ममै स्थित छ, र अन्त्यमा ममै लीन हुन्छ। त्यसैले विश्वसँग डराउनु वा आसक्त हुनु पर्दैन। यो सबै तिमी आफैं हौ।

दोस्रो अध्याय ६-१० को सार:
६. म जगतमा छु तर जगतले मलाई छुँदैन, जस्तो मिस्री रसले भिज्दैन।
७. अज्ञानले संसार देखिन्छ, ज्ञानले देखिँदैन – जस्तो डोरीमा सर्प।
८. म स्वयं प्रकाश हुँ, यो जगत मेरै प्रकाशको अभिव्यक्ति हो।
९. सिपीमा चाँदी जस्तै, यो विश्व अज्ञानले कल्पित भ्रम मात्र हो।
१०. घडा माटो नै भएजस्तै, यो विश्व मबाट निस्केर ममै बिलाउने म नै हुँ।@

भाग ५
अध्याय २
१. श्लोक २-१ – जनक: म त शुद्ध नै रहेछु
श्लोक:
अहो निरञ्जनः शान्तो बोधोऽहं प्रकृतेः परः ।
एतावन्तमहं कालं मोहेनैव विडम्बितः ॥

भावार्थ: अहो! म त दागरहित निरञ्जन, शान्त, बोधस्वरूप हुँ र प्रकृति = शरीर-मनभन्दा पर छु। यति लामो समयसम्म म मोहले नै ठगिएको रहेछु।

व्याख्या:
पहिलो अध्यायमा अष्टवक्रले 'तिमी साक्षी हौ' भन्ने बित्तिकै जनकलाई बोध हुन्छ। उनी आश्चर्यले भन्छन् – 'अहो!' म त कहिल्यै अपवित्र थिइनँ। 'निरञ्जन' = ममा कुनै कालो धब्बा, पाप, कर्मको लेप थिएन। म सधैं 'शान्त' थिएँ। म खोज्ने वस्तु होइन, म स्वयं 'बोध' हुँ। अनि पछुतो गर्छन् – यत्रो जन्म 'म शरीर हुँ' भन्ने मोहले मलाई नचायो।

२. श्लोक २-२ – म नै सबैको प्रकाशक हुँ
श्लोक:
यथा प्रकाशयाम्येको देहमेनं तथा जगत् ।
अतो मम जगत्सर्वमथवा न च किंचन ॥

भावार्थ: जसरी म एक्लैले यो देहलाई प्रकाशित गर्छु, त्यस्तै सारा जगतलाई पनि प्रकाशित गर्छु। त्यसैले यो सम्पूर्ण जगत मेरो नै हो, अथवा मेरो केही पनि होइन।

व्याख्या:
जनक भन्छन् – यो शरीरमा चेतना मेरै कारणले छ। म नभए यो मुर्दा हो। त्यस्तै घाम, जून, तारा सबै मेरो चैतन्यले नै 'छ' भन्ने भएका हुन्। त्यसैले दुई कुरा सत्य: १. 'सर्वं मम' – सबै मेरो हो, किनभने मबाटै सबै सत्ता पाएको छ। २. 'न च किंचन' – मेरो केही होइन, किनभने म असंग हुँ, मलाई कुनै चीजले बाँध्दैन। ज्ञानी दुवै अवस्थामा आनन्दमा रहन्छ।

३. श्लोक २-३ – त्यागेपछि देखियो
श्लोक:
सशरीरमिदं विश्वं परित्यज्य मयाधुना ।
कुतश्चित् कौशलादेव परमात्मा विलोक्यते ॥

भावार्थ: अहिले मैले यो शरीरसहित सम्पूर्ण विश्वलाई त्यागेर, कुनै कुशलता = गुरु-कृपाले गर्दा परमात्माको दर्शन पाएँ।

व्याख्या:
'परित्यज्य' = छोड्नु। के छोड्नु? घरबार होइन। 'यो देह र संसार मेरो हो' भन्ने मान्यता छोड्नु। जुन क्षण 'म-मेरो' को भाव गयो, त्यही क्षण 'परमात्मा विलोक्यते' – परमात्मा देखियो। कहाँ? बाहिर मन्दिरमा होइन, आफ्नै हृदयमा। जनक अहंकार गर्दैनन् – 'कुतश्चित् कौशलात्' = यो मेरो पुरुषार्थ होइन, गुरु अष्टवक्रको उपदेशको कुशलताले भयो भन्छन्।

४. श्लोक २-४ – तरंग पानी नै हो
श्लोक:
यथा न तोयतो भिन्नास्तरंगाः फेनबुद्बुदाः ।
आत्मनो न तथा भिन्नं विश्वमात्मविनिर्गतम् ॥

भावार्थ: जसरी छाल, फिँज र बुदबुदा पानीबाट भिन्न हुँदैनन्, त्यस्तै आत्माबाट निस्किएको यो विश्व पनि आत्माभन्दा भिन्न छैन।

व्याख्या:
समुद्र र छालको दृष्टान्त। छालको नाम-रूप अलग छ, तर वस्तु पानी नै हो। छालले 'म पानी होइन' भन्यो भने त्यो अज्ञान हो। त्यस्तै तिमी-हामी-यो संसार सबै 'नाम-रूप' हौं, तर वस्तु 'आत्मा' नै हो। आत्माबाहेक दोस्रो कुनै वस्तु छैन। यो बुझेपछि घृणा, द्वेष, भय हराउँछ, किनभने सबै आफैं हो।

५. श्लोक २-५ – कपडा भनेको धागो मात्र
श्लोक:
तन्तुमात्रो भवेदेव पटो यद्वद्विचारितः ।
आत्मतन्मात्रमेवेदं तद्वद्विश्वं विचारितम् ॥

भावार्थ: जसरी विचार गर्दा कपडा भनेको धागो मात्र हो भन्ने थाहा हुन्छ, त्यस्तै विचार गर्दा यो विश्व आत्मा मात्र हो भन्ने थाहा हुन्छ।

व्याख्या:
'पट' = कपडा, 'तन्तु' = धागो। कपडालाई केलाउँदै गयौ भने अन्त्यमा धागो मात्र बाँकी रहन्छ। कपडा भन्ने अलग्गै वस्तु हुँदैन। त्यस्तै विवेकले यो संसारलाई केलायौ भने – शरीर केलायो → अंग भयो, अंग केलायो → कोष भयो, कोष केलायो → अणु भयो, अणु केलायो → ऊर्जा भयो, ऊर्जा केलायो → अन्त्यमा चैतन्य मात्र भेटिन्छ। त्यसैले ज्ञानीको दृष्टिमा 'विश्व' छैन, 'आत्मा' मात्र छ।

दोस्रो अध्याय १-५ को सार:
जनक भन्छन् – गुरुको उपदेशले मेरो आँखा खुल्यो। म त सधैं शुद्ध-बुद्ध थिएँ। मेरै प्रकाशले संसार चलेको रहेछ। देह-भाव त्याग्ने बित्तिकै परमात्मा देखियो। छाल पानी नै भएजस्तै, कपडा धागो नै भएजस्तै, यो सबै आत्मा नै हो।

भाग ४

१६. श्लोक १-१६ – तिमी विराट हौ, क्षुद्र नबन
श्लोक:
त्वया व्याप्तमिदं विश्वं त्वयि प्रोतं यथार्थतः ।
शुद्धबुद्धस्वरूपस्त्वं मा गमः क्षुद्रचित्तताम् ॥

भावार्थ: यो सारा विश्व तिमीबाटै व्याप्त छ, तिमीमै उनिएको छ – यही यथार्थ हो। तिमी शुद्ध र बुद्धस्वरूप हौ, त्यसैले सानो चित्त नबनाऊ।

व्याख्या:
अष्टवक्रले यहाँ जनकलाई उनको वास्तविक स्वरूप सम्झाउँदै छन्। जस्तो माटोबाट बनेका सबै भाँडा माटोमै व्याप्त हुन्छन्, सुनबाट बनेका सबै गहना सुनमै उनिएका हुन्छन्, त्यस्तै यो जगत चैतन्यबाटै बनेकोले चैतन्यमै व्याप्त छ। तिमी शरीररूपी थोपा होइनौ, चैतन्यरूपी समुद्र हौ। 'शुद्धबुद्ध' = तिमीमा न अज्ञानको फोहोर छ, न कुनै दोष। त्यसैले 'म गरीब छु, म पापी हुँ, म असमर्थ छु' भन्ने क्षुद्र = सानो सोचाइमा नझर। तिमी विराट हौ, पूर्ण हौ।

१७. श्लोक १-१७ – मुक्तको लक्षण
श्लोक:
निरपेक्षो निर्विकारो निर्भरः शीतलाशयः ।
अगाधबुद्धिरक्षुब्धो भव चिन्मात्रवासनः ॥

भावार्थ: अपेक्षारहित, विकाररहित, पूर्ण, शान्तचित्त, अगाधबुद्धि र अविचलित बन। केवल चैतन्यमात्रको वासना राख।

व्याख्या:
यो श्लोक ज्ञानी कस्तो हुन्छ भन्ने वर्णन हो। अष्टवक्र भन्छन् – यस्तो बन:
१. निरपेक्ष – कसैबाट केही चाहँदैनौ। अपेक्षा नै सबै दुःखको जरो हो।
२. निर्विकार – मान-अपमान, निन्दा-स्तुति, लाभ-हानिले तिमी बदलिँदैनौ।
३. निर्भर – तिमी भरिपूर्ण छौ, तिमीमा केही कमी छैन।
४. शीतलाशय – तिम्रो अन्तःकरणमा रिस, द्वेष, इर्ष्याको आगो निभेको छ।
५. अगाधबुद्धि – समुद्र जस्तो गहिरो, सानातिना कुराले तरंगित नहुने।
६. अक्षुब्ध – ठूलो आँधी आए पनि नडगमगाउने।

र सबै इच्छा त्यागेर एउटै इच्छा राख – 'चिन्मात्रवासनः' – म केवल चैतन्य हुँ, यो बोधमा नै रमाउने।

१८. श्लोक १-१८ – रूप सबै मिथ्या हो
श्लोक:
साकारमनृतं विद्धि निराकारं तु निश्चलम् ।
एतत्तत्त्वोपदेशेन न पुनर्भवसम्भवः ॥

भावार्थ: आकार भएका सबै वस्तु असत्य = अनृत हुन् भनेर जान। निराकार मात्र निश्चल र सत्य हो। यो तत्त्वको उपदेशले फेरि जन्म हुँदैन।

व्याख्या:
'साकार' = नाम-रूप भएका सबै कुरा। तिम्रो शरीर, घर, पैसा, सम्बन्ध, पद – यी सबै 'आकार' हुन्। आकार भएको सबै कुरा बन्छ र भत्किन्छ, त्यसैले 'अनृतं' = असत्य, टिकाउ छैन। सत्य के हो त? 'निराकार' – जसको कुनै रूप, रंग, आकार छैन। त्यो तिमी आफैं हौ – आत्मा। त्यो 'निश्चलम्' – सधैं एकनास, अटल छ। जब यो तत्त्व बुझ्छौ भने 'न पुनर्भवसम्भवः' – फेरि जन्म-मृत्युको चक्करमा पर्दैनौ। किनभने जन्म आकारको हुन्छ, निराकारको हुँदैन।

१९. श्लोक १-१९ – ऐनाको दृष्टान्त
श्लोक:
यथैवादर्शमध्यस्थे रूपेऽन्तः परितस्तु सः ।
तथैवाऽस्मिन् शरीरेऽन्तः परितः परमेश्वरः ॥

भावार्थ: जसरी ऐनाभित्र देखिने रूप ऐनाको भित्र र बाहिर पनि व्याप्त हुन्छ, त्यस्तै यो शरीरभित्र र बाहिर पनि परमेश्वर व्याप्त छन्।

व्याख्या:
यो धेरै गहिरो दृष्टान्त हो। ऐना अगाडि उभिँदा तिम्रो अनुहार ऐनाभित्र देखिन्छ। अज्ञानीलाई लाग्छ 'अनुहार ऐनाभित्र छ'। तर ज्ञानीलाई थाहा छ – अनुहार बाहिर छ, र जसले ऐनालाई धारण गरेको छ त्यो तिमी बाहिर नै छौ। त्यस्तै यो शरीर ऐना जस्तै हो। यसमा चैतन्यको 'प्रतिबिम्ब' परेको छ। हामी भ्रमले 'चैतन्य शरीरभित्र छ' भन्छौं। अष्टवक्र भन्छन् – होइन, चैतन्य शरीरभित्र पनि छ, बाहिर पनि छ, सबैतिर छ। शरीररूपी ऐना फुटे पनि तिमी फुट्दैनौ।
२०. श्लोक १-२० – घटाकाश न्याय
श्लोक:
एकं सर्वगतं व्योम बहिरन्तर्यथा घटे ।
नित्यं निरन्तरं ब्रह्म सर्वभूतगणे तथा ॥

भावार्थ: जसरी एउटै सर्वव्यापी आकाश घडाको भित्र र बाहिर पनि छ, त्यस्तै नित्य र निरन्तर ब्रह्म सबै प्राणीहरूमा व्याप्त छ।

व्याख्या:
पहिलो अध्यायको अन्त्य 'घटाकाश' दृष्टान्तबाट हुन्छ। एउटा घडा ल्यायौ। घडाभित्रको आकाशलाई 'घटाकाश' भन्छौं, बाहिरको आकाशलाई 'महाकाश' भन्छौं। तर के आकाश साँच्चै टुक्रिएको हो? होइन। घडाको पर्खालले आकाश छुट्टिएको जस्तो मात्र देखिएको हो। घडा फुटायौ भने घटाकाश र महाकाश एकै हुन्छ। त्यस्तै हामी सबै शरीररूपी 'घडा' हौं। हरेक घडाभित्र 'म' भन्ने चैतन्य छ। मृत्यु भनेको घडा फुट्नु हो। घडा फुटेपछि थाहा हुन्छ – भित्रको आत्मा र बाहिरको ब्रह्म एउटै रहेछ, दुई थिएन। 'नित्यं निरन्तरं' – त्यो ब्रह्म सधैं छ, कतै टुटेको छैन, सबैमा समान रूपले छ।

श्लोक १६-२० को सार:
१६. तिमी यो जगतको अधिष्ठान हौ, आफूलाई सानो नठान।
१७. इच्छारहित, शान्त, अटल बन र केवल 'म चैतन्य हुँ' भन्नेमा रमाऊ।
१८. रूप भएका सबै कुरा नाशवान हुन्, रूप नभएको आत्मा मात्र सत्य हो।
१९. चैतन्य शरीरभित्र थुनिएको छैन, सबैतिर व्याप्त छ।
२०. हामी सबै एउटै ब्रह्म हौं, शरीरले मात्र अलग-अलग जस्तो देखाएको हो।

भाग २

६. श्लोक १-६ – तिमी कर्ता-भोक्ता होइनौ
श्लोक:
धर्माधर्मौ सुखं दुःखं मानसानि न ते विभो ।
न कर्तासि न भोक्तासि मुक्त एवासि सर्वदा ॥

भावार्थ: धर्म, अधर्म, सुख, दुःख – यी सबै मनका हुन्, सर्वव्यापी तिम्रा होइनन्। तिमी न कर्ता हौ न भोक्ता हौ, तिमी सदा मुक्त नै छौ।

व्याख्या:
पाप-पुण्य, राम्रो-नराम्रो, खुशी-पीडा – यी सब मनको खेल हो। मन बदलिन्छ, तर तिमी – साक्षी चैतन्य – कहिल्यै बदलिँदैनौ। 'मैले गरें' भन्ने अहंकार र 'मैले भोगें' भन्ने आसक्ति नै बन्धन हो। अष्टवक्र भन्छन् – तिमी कर्म गर्दैनौ, त्यसैले फल पनि भोग्दैनौ। यो बुझेपछि तिमी 'सर्वदा मुक्त' – सधैं मुक्त छौ भनेर थाहा हुन्छ। मुक्ति प्राप्त गर्ने कुरा होइन, थाहा पाउने कुरा हो।
७. श्लोक १-७ – बन्धन के हो?
श्लोक:
एको द्रष्टासि सर्वस्य मुक्तप्रायोऽसि सर्वदा ।
अयमेव हि ते बन्धो द्रष्टारं पश्यसीतरम् ॥

भावार्थ: तिमी सबैका एक्लो द्रष्टा हौ, सधैं मुक्तप्राय छौ। तिम्रो बन्धन यत्ति मात्रै हो कि तिमी द्रष्टालाई अरू नै ठान्छौ।

व्याख्या:
यो श्लोक एकदमै महत्वपूर्ण छ। अष्टवक्र भन्छन् – तिमी पहिल्यै मुक्त छौ, 'मुक्तप्राय'। समस्या के भने तिमी आफूलाई 'देख्ने' नठानेर 'देखिने' शरीर-मन ठान्छौ। जस्तो सिनेमाको पर्दा फिल्मको सुख-दुःखले भिज्दैन, त्यस्तै तिमी संसारको साक्षी हौ। तर 'म जनक हुँ, राजा हुँ' भनेर द्रष्टालाई दृश्यसँग जोडिदिन्छौ – यही नै एक मात्र बन्धन हो।
८. श्लोक १-८ – अहंकार नै महासर्प हो
श्लोक:
अहं कर्तेत्यहंमानमहाकृष्णाहिदंशितः ।
नाहं कर्तेति विश्वासामृतं पीत्वा सुखं चर ॥

भावार्थ: 'म कर्ता हुँ' भन्ने अहंकाररूपी कालो महासर्पले तिमीलाई डसेको छ। 'म कर्ता होइन' भन्ने विश्वासरूपी अमृत पिएर सुखपूर्वक विचरण गर।

व्याख्या:
'मैले यो गरें, त्यो गरें' – यो अहंकार नै सबै दुःखको विष हो। सर्पले डसेपछि विष शरीरभर फैलेजस्तै, 'म कर्ता हुँ' भन्ने विचारले चिन्ता, डर, अभिमान फैलाउँछ। औषधि के? 'नाहं कर्ता' – म गर्ने होइन, शरीर-मन मार्फत प्रकृतिले काम गरिरहेको छ। यो विश्वास नै अमृत हो। यो पिएपछि तिमी संसारमा कमलझैं बस्न सक्छौ – लिप्त नभई।
९. श्लोक १-९ – ज्ञानाग्निले अज्ञान जलाऊ
श्लोक:
एको विशुद्धबोधोऽहमिति निश्चयवह्निना ।
प्रज्वाल्याज्ञानगहनं वीतशोकः सुखी भव ॥

भावार्थ: 'म एक, विशुद्ध बोध हुँ' भन्ने निश्चयरूपी अग्निले गहन अज्ञानको जंगललाई जलाएर शोकरहित भई सुखी होऊ।

व्याख्या:
अज्ञान भनेको 'म शरीर हुँ, म सीमित हुँ' भन्ने जंगल हो। यो जंगल बाक्लो छ, तर्कले काटेर सकिँदैन। यसलाई जलाउन एक मात्र आगो चाहिन्छ – 'एको विशुद्धबोधोऽहम्' – म एक, शुद्ध, ज्ञानस्वरूप हुँ भन्ने पक्का निश्चय। यो निश्चय भएपछि शोक, भय, चिन्ता सबै आफैं डढेर जान्छन्।

१०. श्लोक १-१० – संसार रस्सीको सर्प जस्तै हो
श्लोक:
यत्र विश्वमिदं भाति कल्पितं रज्जुसर्पवत् ।
आनन्दपरमानन्दः स बोधस्त्वं सुखं भव ॥

भावार्थ: जहाँ यो विश्व रस्सीमा सर्प देखिएजस्तै कल्पित मात्र भासिन्छ, त्यो आनन्द, परमानन्द, बोध तिमी नै हौ – सुखपूर्वक रह।

व्याख्या:
यो अद्वैतको प्रसिद्ध दृष्टान्त हो। अँध्यारोमा रस्सी देखेर सर्प ठानेर डराउँछौ। बत्ती बालेपछि थाहा हुन्छ – सर्प कहिल्यै थिएन, रस्सी मात्रै थियो। त्यस्तै अज्ञानको अँध्यारोमा यो संसार 'सत्य' जस्तो लाग्छ र हामी डराउँछौं, रिसाउँछौं। ज्ञानको प्रकाश भएपछि थाहा हुन्छ – संसार नाम-रूप मात्रै हो, अधिष्ठान चैतन्य तिमी नै हौ। तिमी नै त्यो 'आनन्दपरमानन्द' हौ। त्यसैले अब नडराई, 'सुखं चर' – आनन्दमा बाँच।

श्लोक ६-१० को सार:
६. सुख-दुःख मनको हो, तिमी सधैं मुक्त हौ।
७. आफूलाई द्रष्टा नठानेर दृश्य ठान्नु नै बन्धन हो।
८. 'म कर्ता हुँ' भन्ने अहंकार नै विष हो, 'म कर्ता होइन' भन्ने बोध अमृत हो।
९. 'म शुद्ध बोध हुँ' भन्ने निश्चयले अज्ञान जल्छ।
१०. संसार भ्रम मात्रै हो, तिमी नै परमानन्द हौ।

अष्टवक्र गीता – पहिलो अध्यायका पहिला ५ श्लोक
अष्टवक्र गीता राजा जनक र ऋषि अष्टवक्रबीचको संवाद हो। यो अद्वैत वेदान्तको सबैभन्दा सिधा ग्रन्थ मानिन्छ। पहिलो अध्यायको सुरुवात जनकको ३ प्रश्नबाट हुन्छ।
१. श्लोक १-१ – जनकको प्रश्न
श्लोक:
कथं ज्ञानमवाप्नोति कथं मुक्तिर्भविष्यति ।
वैराग्यं च कथं प्राप्तमेतद् ब्रूहि मम प्रभो ॥

भावार्थ: हे प्रभो, ज्ञान कसरी प्राप्त हुन्छ? मुक्ति कसरी हुन्छ? अनि वैराग्य कसरी आउँछ? कृपया मलाई बताइदिनुहोस्।

व्याख्या:
यो ग्रन्थको बीज हो। जनक ३ कुरा जान्न चाहन्छन् – ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य। यी हरेक साधकका मूल जिज्ञासा हुन्। यहाँ 'कसरी गर्ने' भन्ने विधि मागिएको छैन, 'कसरी हुन्छ' भन्ने रहस्य मागिएको छ। अष्टवक्रले यसको उत्तर कर्मबाट होइन, बोधबाट दिन्छन्।

२. श्लोक १-२ – अष्टवक्रको पहिलो उपदेश
श्लोक:
मुक्तिमिच्छसि चेत्तात विषयान् विषवत्त्यज ।
क्षमार्जवदयातोषसत्यं पीयूषवद् भज ॥

भावार्थ: हे तात, यदि तिमी मुक्ति चाहन्छौ भने विषय-वासनाहरूलाई विष जस्तै त्याग। अनि क्षमा, सरलता, दया, सन्तोष र सत्यलाई अमृत जस्तै ग्रहण गर।

व्याख्या:
मुक्तिको पहिलो सर्त 'त्याग' हो। विषय = इन्द्रियका भोग। अष्टवक्र भन्छन् – यी भोग क्षणिक सुख दिन्छन् तर अन्तमा विष जस्तै बन्धन र दुःख दिन्छन्। त्यसको ठाउँमा ५ गुण – क्षमा, सरलता, दया, सन्तोष, सत्य – अमृत हुन्। यी गुणले मनलाई शान्त बनाउँछन् र ज्ञानका लागि योग्य बनाउँछन्।

३. श्लोक १-३ – तिमी को हौ?
श्लोक:
न पृथ्वी न जलं नाग्निर्न वायुर्द्यौर्न वा भवान् ।
एषां साक्षिणमात्मानं चिद्रूपं विद्धि मुक्तये ॥

भावार्थ: तिमी पृथ्वी होइनौ, जल होइनौ, अग्नि होइनौ, वायु होइनौ, आकाश होइनौ। तिमी यी सबैका साक्षी, चैतन्य-स्वरूप आत्मा हौ – मुक्तिका लागि यसैलाई जान।

व्याख्या:
यो अद्वैतको मूल सूत्र हो। शरीर पञ्चतत्त्वको हो, तर 'तिमी' शरीर होइनौ। तिमी 'देख्ने' हौ, 'देखिने' होइनौ। जस्तो आँखाले सबै देख्छ तर आफूलाई देख्दैन, त्यस्तै आत्मा सबैको साक्षी हो। जब 'म शरीर हुँ' भन्ने भ्रम हट्छ र 'म साक्षी चैतन्य हुँ' भन्ने बोध हुन्छ, त्यही मुक्ति हो। गर्नु केही पर्दैन, जान्नु मात्रै पर्छ।

४. श्लोक १-४ – अहिले नै मुक्ति
श्लोक:
यदि देहं पृथक् कृत्य चिति विश्राम्य तिष्ठसि ।
अधुनैव सुखी शान्तो बन्धमुक्तो भविष्यसि ॥

भावार्थ: यदि तिमी देहबाट आफूलाई अलग गरेर चैतन्यमा विश्राम गर्छौ भने, तिमी अहिले नै सुखी, शान्त र बन्धनबाट मुक्त हुनेछौ।

व्याख्या:
अष्टवक्र 'पछि' मुक्ति हुने कुरा गर्दैनन्। भन्छन् – 'अधुनैव' = अहिले नै। विधि एकदम सिधा छ: १. देहलाई 'म' ठान्न छोड, २. आफ्नो चैतन्य स्वरूपमा अड। जति बेला यो बोध हुन्छ, त्यति बेला नै दुःख र बन्धन सकिन्छ। मुक्ति भविष्यको घटना होइन, वर्तमानको बोध हो।

५. श्लोक १-५ – तिमी विश्वको साक्षी हौ
श्लोक:
न त्वं विप्रादिको वर्णो नाश्रमी नाक्षगोचरः ।
असङ्गोऽसि निराकारो विश्वसाक्षी सुखी भव ॥

भावार्थ: तिमी ब्राह्मण आदि वर्ण होइनौ, ब्रह्मचर्य आदि आश्रम होइनौ, आँखाले देखिने वस्तु पनि होइनौ। तिमी असंग, निराकार र विश्वका साक्षी हौ – त्यसैले सुखी होऊ।

व्याख्या:
समाजले दिएका सबै परिचय – जात, धर्म, पद, उमेर – खारेज गरिदिन्छन् अष्टवक्र। 'म हिन्दू हुँ, नेपाली हुँ, पुरुष हुँ' – यी सबै देह र मनका लेबल हुन्। तिमी कुनै लेबलमा अट्दैनौ किनभने तिमी 'निराकार' हौ। जसरी आकाशलाई छुन सकिँदैन, त्यस्तै तिमीलाई संसारले छुन सक्दैन – 'असंग'। जब यो थाहा हुन्छ, दुःखको कारण नै रहँदैन, त्यसैले 'सुखी भव' – सुखी होऊ भनिएको हो।

पहिला ५ श्लोकको सार:
१. प्रश्न: ज्ञान, मुक्ति, वैराग्य के हो?
२. उत्तरको सुरुवात: विषय त्याग, सद्गुण ग्रहण।
३. तिमी शरीर होइन, साक्षी चैतन्य हौ।
४. यो जान्ने बित्तिकै अहिले नै मुक्त छौ।
५. तिम्रो कुनै जात-पात छैन, तिमी असंग साक्षी हौ, त्यसैले आनन्दमा रहु।
कस्तो लाग्यो प्रतिक्रिया दिनुहोला।

आज को अन्नपूर्णपोष्टको लेख . . . . ।

योगमा मनको तरंग परशुराम उपाध्याय (रामु वग्ले) । य