04/08/2025
Dưới đây là 1 số đoạn admin lược trích từ tài liệu nội bộ của Hiệp Hội Karate Shotokan Việt Nam do HLV trưởng Karate Bách Khoa Dojo đồng nghiên cứu & soạn thảo. Mời các đồng đạo karate tham khảo và nhận xét.
------------------------------
Âm Dương Trong Võ Thuật
China: Âm Dương = Yin Yang = 陰陽 (hình 1)
Japan: Âm Dương = inYō (いんよう) (hình 2)
inYō là phiên âm của từ Yin Yang trong tiếng Nhật Bản. Cách hiểu và vận dụng thuyết Âm Dương của người Nhật có sự đại đồng tiểu dị so với Trung Quốc.
Biểu tượng inYō gồm một đường tròn màu đen đại diện cho vũ trụ (Thái Cực), bên trong có hình tròn màu trắng tượng trưng cho thành tố in (Âm), hình tròn màu đỏ tượng trưng cho thành tố Yō (Dương), 2 hình tròn tiếp xúc tại điểm trên cùng, tạo cảm giác hình tròn đỏ đang nhô lên => biểu tượng inYō còn được gọi là biểu tượng mặt trời mọc. Quốc kỳ Nhật có sự tương đồng về ý niệm với biểu tượng inYō này.
Nguyên lý inYō là sự khái quát hóa và phát triển từ tính nhị nguyên của các sự vật, hiện tượng tự nhiên. Trong võ thuật, inYō được diễn dịch bởi những cặp tính chất tưởng như đối lập nhau: Cương – Nhu, Nhanh – Chậm, tuyến tính – vòng cầu, nội – ngoại, co – giãn, mạnh – yếu,... Nguyên lý Âm Dương cũng là nguyên lý về sự cân bằng.
=> Quan sát biểu tượng Yin Yang TQ, đường cong hình chữ S ở giữa gợi liên tưởng đến sự chuyển động, hòa trộn. Trong khi đó, biểu tượng inYō JAV mô tả sự chuyển động hướng lên của hình tròn đỏ, ngụ ý vạn vật luôn biến đổi.
Trong 10 yếu tố của bài kata có 2 điều đề cập đến nguyên lý inYō:
2. inYō – chủ động & bị động, luôn ghi nhớ về tấn công & phòng thủ.
6. Kokyu = hơi thở. Điều khiển hơi thở theo tư thế & động tác trong kata.
Từ khoảnh khắc người ta được sinh ra, nhân tố tiên quyết để sự sống bắt đầu & duy trì là hơi thở. Tương tự, kỹ thuật hít thở là một yếu tố cốt lõi trong võ thuật cũng như karate.
Theo truyền thống, có 3 phương pháp hít thở được dạy. Cách hít thở tự nhiên nhất là cách thở của trẻ sơ sinh, gọi là thở bụng. Lớn lên người ta biết thêm kiểu thở ngực. Trong giao đấu, cơ thể yếu nhất lúc hít vào, mạnh nhất lúc thở ra. Nếu đối thủ nắm bắt được cử động hô hấp của bạn, họ có cơ hội tấn công vào khoảnh khắc bạn dễ bị tổn thương nhất. Vì vậy, hãy thủ thế/phòng thủ khi hít vào và thở ra khi tấn công, và động tác sẽ tự nhiên, dễ dàng & nhanh nhẹn hơn.
Cử động thở ra sẽ ổn định lại cơ thể, nhưng nếu thực hiện lộ liễu đối phương sẽ nhận biết được. Ví dụ minh họa là tình huống mèo con & mèo trưởng thành bị bất ngờ. Mèo con nếu bị bất ngờ sẽ hít vào và cong lưng lên theo phản ứng tự nhiên. Phản xạ đó càng khiến nó dễ bị tổn thương, bởi vì chiều cao tăng thêm, trở thành mục tiêu có kích thước lớn hơn, lộ ra nhiều hơn những chỗ nhược trên cơ thể, trọng tâm bị nhô cao, dễ bị xô ngã hơn. Khi một con mèo già dặn bị đe dọa, nó ép cơ thể phẳng lại, thở ra, vào tư thế chiến đấu, thu hẹp diện tích những chỗ yếu nhược, hạ thấp trọng tâm, thế đứng vững vàng hơn. Phản xạ vô thức của mèo con khiến tình thế càng trở nên hung hiểm. Phản xạ có kinh nghiệm của mèo già dặn giúp nó làm chủ tình thế.
Một trong những khía cạnh quan trọng nhất của karate là hít thở đúng cách. Người bình thường chỉ sử dụng khoảng 60% dung tích lá phổi. Vì vậy người luyện tập karate cần cải thiện điều đó. Phần cơ thể bị ảnh hưởng đặc biệt bởi hít thở là vùng bụng nằm dưới rốn khoảng 5 – 10 cm. Cơ bắp ở khu vực này phải cực kỳ chắc & khỏe để đòn thế thi triển đạt hiệu quả cao nhất. Việc áp dụng đúng kỹ thuật hít thở sẽ cải thiện sức mạnh cơ bắp vùng bụng dưới, cũng như cả cơ thể & tinh thần.
Từ thực tế huấn luyện, võ sư Chōjun Miyagi, Sōke (宗家 = Tôn Gia = tổ sư) của karate Gōjū–ryū (Cương Nhu Lưu), đã đề ra phương pháp hít thở ibuki (息吹 = Tức Xúy = Nội Lực) gồm 2 cách:
1. in – ibuki (Âm – Tức Xúy), cách hít thở lúc giao đấu, tập luyện, hơi thở ra vào đường mũi.
2. Yō – ibuki (Dương – Tức Xúy), cách hít thở tạo âm thanh rít mạnh, ứng dụng trong những bài tập chuyên sâu, tăng cường sức mạnh như Sanchin, Tensho Kata (Gōjū–ryū).
Sự phối hợp 2 cách hít thở sẽ giúp hồi phục năng lực, rèn luyện thể lực lẫn nội lực, hơi thở & cơ thể hoàn toàn tuân theo điều khiển của ý thức (thân tâm hợp nhất), nội tạng hoạt động tích cực, tâm trí thường xuyên tỉnh giác.
in – ibuki (Âm – Tức Xúy) = Nogare (逃れ = 逃脫 = Đào Thoát) = thở nhẹ/chậm, là cách hít thở nhẹ nhàng nhưng vững chãi, hơi thở bắt đầu từ sâu trong bụng, tương tự như cách thở của Yoga & thiền định, cũng là cách thở tự nhiên của trẻ sơ sinh.
Các karateka nên kiên trì rèn luyện nhiều năm để có thể thuần thục kỹ năng thở Nogare, nhất là người mới tập hay bị hụt hơi do nín thở khi thực hiện kỹ thuật.
Có thể áp dụng cách thở Nogare vào đấu luyện và giao đấu tự do.
Khi hít thở nhẹ nhàng buồng phổi sẽ căng đầy mà không bị mỏi. Lúc nén lại không khí trong phổi sẽ ổn định đủ thời gian để dưỡng khí thẩm thấu nhiều hơn.
------------------------------
Biến thể Nogare – 1: (hình 3)
A. Đứng thẳng 2 chân rộng bằng vai, duỗi 2 cánh tay về trước.
B. Ngửa 2 lòng bàn tay lên.
C. Nhẹ nhàng hít sâu đồng thời từ từ đưa 2 bàn tay về sát ngực.
D. Dần hạ thấp bàn tay.
E. Úp 2 lòng bàn tay xuống và bắt đầu thở ra nhẹ nhàng, đầu lưỡi chạm răng, tiếp tục hạ thấp bàn tay.
F. Hoàn thành 1 chu trình hít thở.
=> Biến thể này có 2 pha:
– Bước C là pha Dương.
– Bước E là pha Âm.
------------------------------
Biến thể Nogare – 2: (hình 4)
A. Đứng thẳng 2 chân rộng bằng vai, khuỷu tay hơi cong, bàn tay ngửa.
B. Hít sâu bằng mũi, nâng bàn tay từng chút đến tầm ngang ngực.
C. Hít vào đến mức tối đa thì dừng, căng toàn bộ cơ bắp, nhất là khuỷu tay, chân, ngón giữa, từ từ xoay bàn tay hướng xuống.
D. Dần hạ thấp bàn tay nhưng giữ căng ngón tay như đòn xỉa nihon nukite.
E. Nín thở, nén khí ở bụng dưới một chút, căng cơ sườn, ngón tay, duỗi bàn tay về trước.
F. Thả lỏng & thở ra chậm rãi, giữ lưỡi phía sau hàm trên để âm thanh thở ra nhẹ nhàng, hạ dần cánh tay đến vị trí ở bước A, lòng bàn tay từ từ ngửa lên.
=> Lặp lại vài lần đến khi hơi thở & nhịp tim ổn định trở lại.
=> Biến thể này có 3 pha:
– Bước B là pha Dương.
– Bước E là Thái Dương –> Thiếu Âm
– Bước F là pha Âm
Khi giao đấu bạn phải thở ra nhẹ nhàng để đối thủ không biết được thời điểm bạn hết hơi –ở khoảnh khắc bạn thở ra hết thì cơ thể ở trạng thái dễ tổn thương nhất. Trong sát na này cử động & phản xạ đều chậm lại, vì thế một đòn đánh trúng sẽ gây chấn động lớn cho cả cơ thể. Nhưng nếu vẫn còn hơi ở vùng bụng dưới, đòn đánh trúng sẽ gây chấn động nhỏ hơn. Vì vậy, bạn phải tập luyện kéo dài khoảng thời gian hơi thở được giữ lại ở bụng dưới.
Hãy quan sát một con cọp hít thở. Nó mở miệng hít vào nhẹ nhàng và ngậm miệng khi thở ra từ bụng. Điểm khác biệt chính của 2 biến thể Nogare là khi thực hiện Nogare-2 bạn nén hơi một lúc.
------------------------------
Yō – ibuki (Dương – Tức Xúy), là kỹ thuật hít thở mạnh, tạo âm thanh lớn, giúp cơ thể chịu đựng lực tác động vào cơ thể. Người thực hiện sẽ thở ra mạnh, kết thúc bằng hơi thở ngắn và phát thành âm.
Cách hít thở Yō – ibuki: (hình 5-6)
A – B. Đứng thẳng, 2 tay nắm chặt, hít vào nhẹ nhàng không phát thành tiếng, đồng thời đưa cánh tay lên cao rồi bắt chéo 2 bên đầu. Hít vào chậm rãi & căng đầy, cùng lúc cố gắng nén khí vào vùng bụng dưới.
C – D. Hít vào tối đa rồi thở ra mạnh, phát thành tiếng lớn, cố gắng vận dụng phần cơ bụng dưới để đẩy hơi ra. Trong khi thở ra, thôi bắt chéo 2 cánh tay nhưng vẫn tiếp tục siết 2 nắm tay, từ từ hạ xuống cạnh sườn. Gần cuối quá trình thở ra, căng cứng toàn bộ cơ bắp, đặc biệt vùng bụng.
E. Cơ thể ở trang thái hoàn thành chu trình hít thở.
=> Cách thở Yō – ibuki có 2 pha:
– hít vào là pha Dương.
– thở ra là pha Âm.
------------------------------
Trước khi thành lập trường phái karate Kyokushin (極真 = Cực Chân), võ sư Masutatsu Oyama từng là seito (生徒 = sinh đồ) luyện tập Gōjū–ryū karate và đạt huyền đai thất đẳng ở lưu phái này.
Yō – ibuki kết nối tinh thần với cơ thể qua Ki (氣 = Khí = nội lực) ở bụng và khiến cơ bắp co rút lại trong khoảnh khắc để có thể hấp thụ lực tấn công, tránh bị tổn thương, hoặc ít nhất chỉ một diện tích nhỏ. Sự co rút cơ bắp tạo ra bởi Yō – ibuki được gọi là kime (決め= Quyết Định).
Yō – ibuki được thể hiện trong Sanchin và một số bài kata. Yō – ibuki không phải là ép cổ họng bóp nghẹt luồng hơi gắng gượng phát ra âm thanh. Yō – ibuki là rèn luyện khối cơ hoành nén xả & điều tiết, tạo ra áp lực hơi vững mạnh.
Yō – ibuki là cách thở bụng mãnh liệt, tập trung điều khiển sao cho cơ hoành xẹp xuống (buồng phổi xẹp theo) thay vì phình ra ngoài (cử động hít thở chỉ nên xảy ra ở bụng dưới, không nên để bị trông thấy ở lồng ngực), sau đó thở ra bằng cách chậm rãi co lại thành bụng (có căng cơ hoặc không, giống như kỹ thuật siết vòng bụng “stomach vacuum” nhưng không nín thở) để đẩy cơ hoành & phổi trở lên, nén không khí lại và đẩy ra ngoài.
Sự co thắt ở cơ hoành sẽ kéo hông & lồng ngực xích lại một chút, giúp hình thành bộ vị đúng cho thế tấn sanchin dachi (cơ mông và cơ bụng co rút lại, còn khung chậu bị nghiêng bởi chỉ sử dụng cơ duỗi chính & cơ gấp của phần hông)
Karateka có thể thực hiện Yō – ibuki khi chặn đỡ hoặc tấn công, thở ra mạnh & hét kiai. Người tập tạ, võ sĩ đang giao đấu, cầu thủ bóng bàn, bóng đá, thậm chí vận động viên tennis cũng gầm, rên, la,… khi phát lực. Họ được huấn luyện và biết rằng việc thở ra mạnh sẽ khiến nỗ lực của họ hiệu quả hơn, cơ thể mạnh mẽ hơn.
------------------------------
Hình minh họa Stomach Vacuum (hình 10-12)
------------------------------
inYō trong Karate Reigi – Saho (礼儀作法 = Lễ Nghi Tác Pháp = phép tắc lễ nghi):
Kể cả khi thực hiện động tác chào (Rei = 礼 = Lễ) thì kiểm soát hơi thở vẫn là yếu tố quan trọng nhất. Ví dụ sau khi hoàn thành bài tập Gohon Kumite (五本組手 = Ngũ Bản Tổ Thủ = 5 bài tập giao thủ cơ bản), cả người tấn công lẫn phòng thủ trở về vị trí Shizentai Yōi (自然体用意 = Tự – Nhiên – Thể Dụng – Ý = tư thế thủ tự nhiên), hít vào trong khi thu chân vừa thực hiện kỹ thuật về. Cả 2 người thở ra đồng thời siết lại cơ bụng, tập trung sự chú ý vào phần bụng dưới, chuẩn bị cho hoạt động tiếp theo.
------------------------------
inYō trong Karate Waza (技 = Kỹ = kỹ thuật):
Bàn tay, cánh tay thực hiện đòn đỡ được gọi là shinite (死手 = Tử Thủ = tay “chết” = Âm).
Bàn tay, cánh tay sẵn sàng thực hiện đòn phản công được gọi là ikite (活手 = Hoạt Thủ = tay hoạt động = Dương).
Một số kiểu hít thở khi thi triển kỹ thuật:
- Thở ra dài, hít vào ngắn, vd: Choku Zuki (直突き), Mae Geri (前蹴り)
- Thở ra dài, hít vào dài, ví dụ: Oi Zuki (追い突き), Uchi Uke (内腕受け)
- Thở ra dài, hít vào như bình thường, ví dụ: Uraken Uchi (裏拳打)
- Hít vào dài, thở ra ngắn & đứt quãng, ví dụ: Sanbon Zuki (三本突き = Tam Bản Thôi Lực)
------------------------------
Meisō (瞑想 = Minh Tưởng = Thiền)
Hít thở sâu & lắng đọng tâm trí (hình 13)
Tọa thiền kiểu Nhật: ngồi quỳ trên seiza (正座 = Chính Tọa), 2 tay đặt trên đùi, mũi thẳng với rốn, lưng thẳng, mắt khép hờ nhìn một điểm trên sàn cách khoảng 50cm phía trước. Hít vào chậm rãi, hình dung đường đi của không khí luồn qua trán, qua đỉnh đầu, xuống cổ, xuống xương sống và đến phần dưới cơ thể, sau đó cuộn lên tới bụng dưới, xoáy tròn tại vùng bụng dưới đến vòng tròn nhỏ nhất thì pha hít vào cũng đạt cực đỉnh… bắt đầu thở ra thong thả, tưởng tượng khối không khí xoáy tròn trong bụng dưới bắt đầu xoay ngược chiều và đi lên, qua bụng, chấn thủy, ngực, cổ họng, ra khỏi miệng. Pha hít vào bụng giãn ra, pha thở ra bụng co lại.
Mục đích bước đầu của tọa thiền là quán sát hơi thở, giúp ổn định thân thể & tinh thần bằng cách điều khiển cơ hoành (thở bụng). Khi hít thở, lưỡi tựa vào vòm miệng & chạm nhẹ vào phía sau hàm trên, chỉ ấn thật nhẹ hoặc vô lực. Đông Y Trung Quốc cũng cho rằng cách đặt lưỡi như vậy sẽ đóng huyệt đạo 2 đường Nhâm – Đốc, giảm khả năng bị hạ đo ván nếu đối thủ đánh trúng các điểm kyusho (急所 = cấp sở = yếu điểm, chỗ xung yếu).
Trong thư tịch karate Okinawa có kể về cực điểm của cường lực, sự tập trung & tinh thần. Vào một buổi tập các võ sinh được yêu cầu dùng tất cả sức mạnh & lợi thế cân nặng để đánh gãy makiwara (巻藁 = Quyển Cảo = trụ đấm). Võ sư Eihachi Ohta mặc dù chỉ cao 168cm, thấp bé hơn các học trò, nhưng đã đánh gãy makiwara với chỉ một đòn đấm. Ông vẫn khiêm tốn nói rằng kỳ công đó không phải là phép mầu, và nhấn mạnh rằng góc độ đòn đánh & ý niệm ikken isatsu (一拳必殺 = Nhất Quyền Tất Sát = one hit one kill) phải đạt chuẩn để tránh thương tích cho bàn tay.
------------------------------
Tài liệu tham khảo:
• Gichin Funakoshi Ōsensei, “Rentan Goshin Karate Jutsu”
• Hirokazu Kanazawa Sōke , “The ten elements of kata”
• Hirokazu Kanazawa Sōke , “Karate Fighting Techniques”
• Hirokazu Kanazawa Sōke , “Black Belt Karate: The Intensive Course”
• Masutatsu Oyama, “Essentials Of Karate”
• Masutatsu Oyama, “Mastering Karate”
• Morihei Ueshiba Ōsensei, “Best Aikido”.
• Michael Rovens, Mark Polland, “Okinawan Karate: The teachings of Master Eihachi Ota”
• https://the-martial-way.com
• https://www.shotokankaratecsl.com
• ………..
20/07/2025
20/07/2025
13/01/2025
25/06/2024
23/06/2024
23/06/2024
13/03/2024
02/03/2024
26/02/2024