03/12/2020
Nếu nói thời kỳ Phục hưng là thời kỳ khôi phục mạnh mẽ các giá trị khoa học, nghệ thuật từ thời Cổ đại, thì khi nhắc tới thời kỳ Trung cổ người ta lại không mấy thiện cảm. Sau khi Đế chế La Mã đã sụp đổ, thường được biết đến với cái tên không hay ho cho lắm: Thời kỳ Tăm tối. Chúng ta gọi những thời kỳ này là “tăm tối”, một phần ám chỉ rằng những người sống trong những thế kỷ của các cuộc di dân, chiến tranh và biến động này đã tự đẩy họ vào bóng tối và thiếu kiến thức để dẫn đường chỉ lối bản thân, nhưng đồng thời cũng ngụ ý rằng chính chúng ta, những con người hiện đại ngày nay, không hiểu biết nhiều về giai đoạn ấy – những thế kỷ hỗn độn và rối rắm nằm giữa sự sụp đổ của thế giới cổ đại và thời điểm thành hình các quốc gia châu Âu hiện đại với dáng vẻ gần như những gì chúng ta biết về chúng bây giờ.
Các bộ tộc Teuton, Goth, Vandal, Saxon, Dane và Viking tràn vào châu Âu để cướp bóc và phá hoại, bị coi là những kẻ man rợ đối với những người trân trọng thành tựu văn chương và nghệ thuật Hy Lạp và La Mã. Ý nghĩa trên bức tranh của bìa sách: "Destruction" nằm trong series có tên The Course of Empire do họa sĩ Mỹ gốc Anh Thomas Cole vẽ trong những năm từ 1833-1836. Cảnh hủy diệt này mô tả lại bối cảnh thành Roma năm 455 bị người Vandal tàn phá và sụp đổ, kéo theo sự sụp đổ nền văn minh Đế quốc La Mã (vào năm 476, năm vị vua cuối cùng bị phế truất).
Dùng từ sụp đổ, Jared Dimond muốn nói tới sự suy thoái mạnh mẽ về quy mô dân số, về tiến bộ xã hội, kinh tế và chính trị trong một khu vực rộng lớn và trong một thời gian dài. Vì vậy, hiện tượng sụp đổ là đỉnh điểm của một số hình thái suy tàn nhẹ, và nó là tiêu chuẩn để xác định một xã hội bị suy thoái mạnh tới mức nào trước khi bị coi là sụp đổ. Một số hình thái suy tàn nhẹ hơn này bao gồm sự tăng trưởng và suy thoái nhẹ của nền kinh tế, những hoạt động nhỏ nhằm tái cơ cấu nền kinh tế, chính trị và xã hội của bất kỳ xã hội nào; một cuộc xâm lược của nước láng giềng, hay sự suy tàn của nó có liên quan tới sự phát triển của một nước láng giềng khác mà không làm thay đổi quy mô dân số tổng thể hay sự phát triển của cả vùng; và sự thay thế hay lật đổ một chế độ bằng một chế độ khác. Dựa trên những tiêu chuẩn này, đa phần mọi người sẽ cho rằng những xã hội sau đây bị sụp đổ hoàn toàn chứ không phải chỉ là suy tàn nhẹ, đó là: Anasaki và Cahokia trong lãnh thổ nước Mỹ hiện nay, các thành phố Maya ở Trung Mỹ, Moche và các xã hội Tiwanaku ở Nam Mỹ, nền văn minh Mycenae của Hy Lạp và Minoan của đảo Crete ở châu Âu, vùng Đại Zimbabwe ở châu Phi, Angkor Wat và các thành phố Harappan ở lưu vực sông Ấn ở châu Á và đảo Phục Sinh ở Thái Bình Dương.
Những tàn tích vĩ đại mà các xã hội đó để lại có sức cuốn hút lạ kỳ đối với tất cả chúng ta. Lúc bé, khi lần đầu nhìn thấy chúng qua các bức ảnh, chúng đã khiến ta kinh ngạc. Lớn lên, nhiều người trong chúng ta mong muốn trở thành du khách tới tận nơi để thám hiểm. Chúng ta bị cuốn hút không chỉ bởi vẻ đẹp lạ kỳ và ma quái mà còn bởi những bí ẩn của chúng. Quy mô của những tàn tích chứng tỏ sức mạnh và sự thịnh vượng trước đây của những người dựng lên chúng, như câu thơ “Hãy nhìn những công trình của tôi, bạn sẽ thấy sức mạnh và sự tuyệt vọng” của nhà thơ Shelley. Nhưng những chủ nhân đã biến mất, bỏ lại các kiến trúc vĩ đại mà họ đã gắng sức dựng lên. Tại sao một xã hội từng hùng mạnh như vậy lại có thể kết thúc trong đổ nát? Số phận mỗi công dân của nó như thế nào? Họ đã di cư, và (nếu đúng vậy) thì tại sao, hay họ đã chết trong đau khổ? Đằng sau những bí ẩn lãng mạn này là ý nghĩ luôn ám ảnh: Liệu xã hội tốt đẹp mà chúng ta đang sống có phải chịu chung số phận với những xã hội này không? Liệu rồi một ngày nào đó các du khách có tò mò nhìn ngắm những khối nhà chọc trời mốc thếch của New York giống như chúng ta ngày nay đang nhìn ngắm tàn tích của các thành phố Maya trong những cánh rừng già không?
Jared Diamond đã vạch ra được một khung gồm năm yếu tố có thể khiến một xã hội sụp đổ.
Nghiên cứu thứ nhất: Vấn đề sinh thái: Con người vô tình tàn phá các nguồn tài nguyên môi trường mà xã hội của họ phụ thuộc.
Nghiên cứu thứ hai: Thay đổi khí hậu.
Nghiên cứu thứ ba: Mối quan hệ với các láng giềng thù địch.
Nghiên cứu thứ tư: Các đối tác thương mại thân thiện.
Nghiên cứu thứ năm: Cách đối phó của xã hội đối với các vấn đề môi trường.
Người đọc sẽ đi từ văn minh Maya, đến với sự bùng nổ và suy tàn của người Viking, xem xét sự hưng thịnh và kết cục bi thảm của người Norse ở Greenland… Những nguyên nhân nào được xem là căn bản nhất cho mọi sự diễn tiến hay suy bại của các xã hội trên toàn thế giới? Có thể kiếm tìm một lý giải hay một mô hình cho tất cả những thất bại hay thành công của nhân loại hay không? Chúng ta có thể học gì từ sự thất bại của những nền văn mình từng là vĩ đại nhất? Nhân loại sẽ cần ghi nhớ những điều được Diamond tổng kết:
"Do vậy, chúng ta đang tiến rất nhanh trên con đường không bền vững…, nên bằng cách này hay cách khác, các vấn đề môi trường của thế giới sẽ được các thế hệ trẻ hiện nay giải quyết. Vấn đề ở đây là liệu chúng ta có được giải quyết bằng những cách thích hợp do chính chúng ta chọn lựa hay không, hay bằng những cách tiêu cực mà chúng ta không muốn chọn lựa như chiến tranh, diệt chủng, dịch bệnh và các xã hội sụp đổ. Trong khi tất cả các hiện tượng tàn khốc trên luôn gắn chặt với lịch sử xã hội loài người, nhưng mức độ nghiêm trọng của suy thoái môi trường và áp lực dân số sẽ kéo theo và bất ổn chính trị."
Nhận xét về cuốn sách, Tim Falannery cho rằng: Cuốn sách Sụp đổ này cần phải được đọc nghiêm túc. Đây chắc chắn là cuốn sách quan trọng nhất bạn từng đọc. Trong khi đó, diễn giả số 1 thế giới, Malcolm Gladwell, nhận xét: "Bài học của Sụp đổ là, các xã hội vốn không bị giết chết. Các xã hội thường tự tử: họ tự cắt cổ tay, và trong nhiều thập kỷ sau đó, chỉ biết đứng nhìn mình chảy máu đến chết".
Trích lược từ Sụp đổ - Jared Diamond.
03/12/2020
03/12/2020
03/12/2020
09/10/2020
09/10/2020
08/10/2020
08/10/2020
08/10/2020
07/10/2020
07/10/2020
06/10/2020